Cách phân tích nhân vật dàn ý, mở bài, kết bài và phương pháp làm bài

Trong chương trình Ngữ văn, phân tích nhân vật là một dạng bài quen thuộc cả xuất hiện khá thường xuyên trong các bài kiểm tra, bài thi. Để làm tốt dạng bài này học sinh cần biết cách khai thác các chi tiết liên quan đến ngoại hình, hành động, lời nói, suy nghĩ, hoàn cảnh sống và mối quan hệ của nhân vật với những người xung quanh. Vì vậy việc nắm vững cách phân tích nhân vật, xây dựng dàn ý phân tích nhân vật, chuẩn bị mở bài phân tích nhân vật và kết bài chung cho phân tích nhân vật sẽ giúp bài viết mạch lạc, đầy đủ và có chiều sâu hơn.

Bên cạnh đó với những đề yêu cầu phân tích hình tượng nhân vật thì người viết cần đi xa hơn việc kể lại sự việc từ đó làm nổi bật vẻ đẹp, bi kịch, tư tưởng hoặc ý nghĩa mà nhân vật đại diện.

Cách phân tích nhân vật hiệu quả

Muốn phân tích nhân vật tốt, trước hết cần hiểu rằng phân tích không phải là kể lại cốt truyện. Người viết phải lựa chọn những chi tiết tiêu biểu sau đó giải thích chúng cho thấy điều gì về tính cách và phẩm chất của nhân vật.

Một cách phân tích nhân vật hiệu quả thường dựa trên các phương diện sau.

Phân tích hoàn cảnh của nhân vật

Hoàn cảnh sống có ảnh hưởng trực tiếp đến tính cách, suy nghĩ và hành động.

Người viết nên xác định

Nhân vật sống trong hoàn cảnh nào?
Có gặp khó khăn, mất mát hay xung đột gì không?
Hoàn cảnh đó ảnh hưởng thế nào đến sự phát triển của nhân vật?

Ví dụ một nhân vật sống trong nghèo khó nhưng vẫn giữ được lòng tự trọng sẽ có ý nghĩa khác với một nhân vật có điều kiện sống đầy đủ.

Phân tích ngoại hình

Ngoại hình đôi khi là một phương tiện quan trọng giúp nhà văn khắc họa tính cách.

Các chi tiết có thể gồm

khuôn mặt;
ánh mắt;
dáng người;
trang phục;
cử chỉ;
thần thái.

Không nên chỉ liệt kê các đặc điểm ngoại hình. Cần làm rõ ngoại hình đó gợi ra điều gì về cuộc đời hoặc tính cách của nhân vật.

Phân tích hành động

Hành động là yếu tố thể hiện rõ nhất phẩm chất của nhân vật.

Ví dụ thay vì viết

Nhân vật A là người giàu lòng yêu thương.

Nên phân tích

Qua việc nhân vật A sẵn sàng hy sinh lợi ích của bản thân nhằm giúp đỡ người khác có thể thấy là một con người giàu lòng yêu thương và biết sống vì mọi người.

Như vậy nhận xét cần có dẫn chứng đi kèm.

Phân tích lời nói và suy nghĩ

Lời nói giúp bộc lộ thái độ, quan điểm và tính cách.

Suy nghĩ nội tâm lại giúp người đọc hiểu rõ hơn những giằng co, khát vọng hoặc nỗi đau mà nhân vật đang trải qua.

Khi phân tích cần chú ý

nhân vật nói gì;
nói với ai;
giọng điệu như thế nào;
suy nghĩ thay đổi ra sao;
có mâu thuẫn giữa lời nói và nội tâm hay không.

Phân tích hình tượng nhân vật là gì?

Phân tích hình tượng nhân vật không chỉ là phân tích một con người cụ thể trong tác phẩm mà còn xem xét nhân vật đó đại diện cho điều gì.

Một nhân vật có thể đại diện cho

một tầng lớp xã hội;
một thế hệ;
một kiểu số phận;
một phẩm chất đẹp;
một bi kịch;
một tư tưởng mà nhà văn muốn gửi gắm.

Ví dụ một nhân vật người nông dân trong văn học có thể không chỉ đại diện cho cá nhân đó mà còn phản ánh cuộc sống và số phận của người nông dân trong một giai đoạn lịch sử nhất định.

Vì vậy khi phân tích hình tượng nhân vật, người viết cần kết hợp giữa

Chi tiết cụ thể của nhân vật → tính cách → số phận → ý nghĩa tư tưởng.

Dàn ý phân tích nhân vật

Một dàn ý phân tích nhân vật cơ bản gồm ba phần mở bài, thân bài và kết bài.

Mở bài phân tích nhân vật

Phần mở bài cần giới thiệu ngắn gọn

tác giả;
tác phẩm;
nhân vật;
ấn tượng chung về nhân vật.

Một mở bài phân tích nhân vật có thể viết theo cách trực tiếp

Trong tác phẩm…, tác giả… đã xây dựng thành công nhân vật… Đây là một nhân vật để lại nhiều ấn tượng bởi…

Hoặc có thể mở bài theo hướng khái quát

Văn học không chỉ phản ánh cuộc sống mà còn giúp con người khám phá những vẻ đẹp và những bi kịch trong tâm hồn. Trong tác phẩm…, nhân vật… là một hình tượng tiêu biểu góp phần làm nổi bật chủ đề của tác phẩm.

Cách mở bài thứ hai thường tạo cảm giác tự nhiên và có chiều sâu hơn.

Thân bài phân tích nhân vật

Phần thân bài là phần quan trọng nhất.

Có thể triển khai theo các luận điểm sau.

Luận điểm 1 Hoàn cảnh và xuất thân

Giới thiệu hoàn cảnh gia đình, xã hội, môi trường sống và những yếu tố tác động đến nhân vật.

Luận điểm 2 Ngoại hình và ấn tượng ban đầu

Nếu tác giả có miêu tả ngoại hình cần lựa chọn những chi tiết tiêu biểu để phân tích.

Luận điểm 3 Tính cách và phẩm chất

Đây là phần trọng tâm.

Mỗi phẩm chất nên được trình bày theo cấu trúc

Nêu phẩm chất → đưa dẫn chứng → phân tích dẫn chứng → nhận xét.

Ví dụ

Nhân vật là người giàu lòng tự trọng được thể hiện qua việc… Chi tiết ấy cho thấy…

Luận điểm 4 Diễn biến tâm lý

Với những nhân vật có nội tâm phức tạp cần phân tích sự thay đổi trong suy nghĩ và cảm xúc.

Có thể chia thành

trước sự kiện;
trong sự kiện;
sau sự kiện.

Luận điểm 5 Mối quan hệ với nhân vật khác

Cách nhân vật ứng xử với người khác có thể làm nổi bật tính cách.

Ví dụ

tình cảm gia đình;
tình bạn;
tình yêu;
quan hệ với cộng đồng;
xung đột với nhân vật đối lập.

Luận điểm 6 Nghệ thuật xây dựng nhân vật

Có thể nhận xét

cách miêu tả tâm lý;
ngôn ngữ;
đối thoại;
độc thoại;
tình huống truyện;
điểm nhìn trần thuật;
chi tiết biểu tượng.

Luận điểm 7 Ý nghĩa hình tượng nhân vật

Cuối phần thân bài cần khái quát nhân vật đại diện cho điều gì cả đóng góp như thế nào vào chủ đề tác phẩm.

Cách tránh kể lại cốt truyện khi phân tích nhân vật

Một lỗi rất phổ biến là biến bài phân tích thành bài kể chuyện.

Để tránh điều này sau mỗi dẫn chứng nên có phần giải thích.

Ví dụ

Không nên viết

Nhân vật đi đến nhà người bạn. Sau đó nhân vật giúp bạn làm việc. Tiếp theo nhân vật trở về nhà.

Nên viết

Việc nhân vật chủ động đến giúp bạn cho thấy sự quan tâm chân thành và tinh thần trách nhiệm. Qua đó, tác giả làm nổi bật phẩm chất giàu tình cảm của nhân vật.

Như vậy dẫn chứng chỉ là cơ sở. Phần nhận xét mới là yếu tố quyết định chất lượng bài phân tích.

Mẫu mở bài phân tích nhân vật chung

Một mẫu mở bài có thể áp dụng cho nhiều tác phẩm

Trong mỗi tác phẩm văn học, nhân vật là yếu tố quan trọng giúp nhà văn phản ánh cuộc sống và gửi gắm tư tưởng. Qua tác phẩm…, tác giả… đã xây dựng thành công nhân vật… với những nét tính cách và số phận đáng chú ý. Hình tượng nhân vật không chỉ góp phần tạo nên sức hấp dẫn cho câu chuyện mà còn để lại nhiều suy ngẫm cho người đọc.

Mẫu này có thể điều chỉnh linh hoạt tùy theo từng đề bài.

Kết bài chung cho phân tích nhân vật

Một kết bài chung cho phân tích nhân vật cần khẳng định lại giá trị của nhân vật và ý nghĩa đối với tác phẩm.

Có thể sử dụng mẫu

Có thể nói, nhân vật… là một trong những hình tượng nổi bật của tác phẩm…. Qua việc xây dựng nhân vật với những nét tính cách và số phận đặc sắc, tác giả không chỉ thể hiện tài năng nghệ thuật mà còn gửi gắm nhiều thông điệp sâu sắc về con người và cuộc sống. Hình tượng nhân vật vì thế vẫn để lại ấn tượng và nhiều suy ngẫm đối với người đọc.

Khi sử dụng cần thay đổi từ ngữ phù hợp với từng nhân vật cụ thể.

Một số lưu ý khi phân tích nhân vật

Để bài viết thuyết phục hơn cần lưu ý

Không kể lại toàn bộ tác phẩm.
Chỉ chọn các dẫn chứng tiêu biểu.
Mỗi dẫn chứng phải gắn với một nhận xét.
Không đưa ra nhận định quá chung chung.
Chú ý diễn biến tâm lý của nhân vật.
Có nhận xét về nghệ thuật xây dựng nhân vật.
Liên hệ nhân vật với chủ đề của tác phẩm.
Trình bày theo luận điểm rõ ràng.

Ngoài ra không nên cố gắng đưa quá nhiều dẫn chứng vào bài. Một vài chi tiết tiêu biểu được phân tích kỹ thường hiệu quả hơn một danh sách dài nhưng thiếu nhận xét.

Nắm vững cách phân tích nhân vật là một kỹ năng quan trọng khi học Ngữ văn. Một bài phân tích tốt cần kết hợp giữa dẫn chứng cả nhận xét đồng thời làm rõ hoàn cảnh, tính cách, hành động, lời nói, nội tâm và ý nghĩa của nhân vật.