Phân biệt từ đồng âm và từ nhiều nghĩa cách nhận biết đơn giản, dễ nhớ

Trong chương trình Tiếng Việt, từ đồng âm và từ nhiều nghĩa là hai dạng kiến thức rất dễ gây nhầm lẫn. Hai loại từ này đều có thể giống nhau về âm thanh hoặc hình thức viết nhưng bản chất ý nghĩa lại hoàn toàn khác nhau. Vì vậy việc biết cách phân biệt từ đồng âm và từ nhiều nghĩa sẽ giúp học sinh làm bài chính xác hơn đồng thời nâng cao khả năng sử dụng tiếng Việt trong giao tiếp và viết văn.

Vậy từ đồng âm là gì? Từ nhiều nghĩa là gì? Làm thế nào để nhận biết hai loại từ này nhanh chóng? Hãy cùng tìm hiểu chi tiết trong bài viết dưới đây.

Từ đồng âm là gì?

Từ đồng âm là những từ có cách phát âm giống nhau nhưng nghĩa hoàn toàn khác nhau và không có mối liên hệ với nhau về mặt ý nghĩa.

Nói cách khác thì các từ đồng âm chỉ giống nhau ở âm thanh còn nội dung biểu đạt của chúng lại khác biệt.

Ví dụ

Con ngựa đang đá.
Hòn đá nằm bên đường.

Trong câu thứ nhất, đá là động từ chỉ hành động dùng chân tác động mạnh vào một vật.

Trong câu thứ hai, đá là danh từ chỉ một vật chất rắn có trong tự nhiên.

Hai từ đá có cách phát âm và cách viết giống nhau nhưng nghĩa hoàn toàn khác nhau, không có quan hệ về nghĩa. Vì vậy là từ đồng âm.

Một ví dụ khác

Bé bò trên sàn nhà.
Con bò đang ăn cỏ.

Ở câu đầu tiên, bò là động từ chỉ một cách di chuyển.

Ở câu thứ hai, bò là danh từ chỉ một loài động vật.

Hai nghĩa này không có mối liên hệ với nhau nên bò trong hai câu là từ đồng âm.

Từ nhiều nghĩa là gì?

Từ nhiều nghĩa là một từ có một nghĩa gốc và một hoặc nhiều nghĩa chuyển. Các nghĩa của từ có mối liên hệ với nhau dựa trên một nét nghĩa chung nào đó.

Ví dụ với từ chân

Chân của em bé.
Chân bàn.
Chân núi.

Trong đó, chân trong chân của em bé là nghĩa gốc chỉ bộ phận cơ thể dùng để đứng và di chuyển.

Chân bàn và chân núi là nghĩa chuyển. Chân bàn chỉ bộ phận phía dưới có tác dụng nâng đỡ bàn còn chân núi chỉ phần thấp nhất của ngọn núi.

Mặc dù nghĩa của từ chân trong từng trường hợp khác nhau nhưng chúng vẫn có điểm chung là đều liên quan đến vị trí phía dưới hoặc chức năng nâng đỡ.

Do đó là một từ nhiều nghĩa.

Phân biệt từ đồng âm và từ nhiều nghĩa như thế nào?

Để phân biệt từ đồng âm và từ nhiều nghĩa, điều quan trọng nhất là xác định xem các nghĩa của từ có mối liên hệ với nhau hay không.

Nếu các từ giống nhau về âm thanh nhưng ý nghĩa hoàn toàn không liên quan đó là từ đồng âm.

Nếu một từ có nhiều nghĩa và các nghĩa vẫn có mối liên hệ nhất định với nhau đó là từ nhiều nghĩa.

Có thể ghi nhớ theo cách đơn giản sau

Từ đồng âm giống âm – khác nghĩa – không liên quan.

Từ nhiều nghĩa cùng một từ – nhiều nghĩa – có liên hệ.

Đây là mẹo quan trọng giúp học sinh hạn chế nhầm lẫn khi làm bài.

Ví dụ giúp phân biệt từ đồng âm và từ nhiều nghĩa

Để hiểu rõ hơn hãy cùng phân tích một số ví dụ cụ thể.

Ví dụ 1 Từ mũi

Mũi của em bé rất xinh.
Mũi thuyền hướng ra biển.
Mũi kéo rất nhọn.

Mũi trong câu đầu tiên chỉ bộ phận trên khuôn mặt.

Mũi thuyền chỉ phần nhô ra phía trước của con thuyền.

Mũi kéo chỉ phần đầu nhọn của chiếc kéo.

Các nghĩa này đều có nét chung là chỉ phần nhô ra hoặc nằm ở phía trước. Vì vậy mũi là từ nhiều nghĩa.

Ví dụ 2 Từ đường

Con đường đến trường rất đẹp.
Mẹ cho đường vào cốc nước chanh.

Đường trong câu đầu chỉ lối đi.

Đường trong câu thứ hai chỉ một loại gia vị có vị ngọt.

Hai nghĩa hoàn toàn không liên quan với nhau. Vì vậy là hai từ đồng âm.

Ví dụ 3 Từ mắt

Đôi mắt của bé rất sáng.
Mắt lưới rất nhỏ.
Quả na đã mở mắt.

Từ mắt trong các câu trên mang những nghĩa khác nhau nhưng đều gợi đến hình dạng hoặc đặc điểm tương tự bộ phận mắt.

Do đó là trường hợp từ nhiều nghĩa.

Dấu hiệu nhận biết từ đồng âm

Khi làm bài tập học sinh có thể dựa vào một số dấu hiệu để nhận biết từ đồng âm.

Thứ nhất, từ đồng âm có cách phát âm giống nhau.

Thứ hai, nghĩa của chúng khác xa nhau.

Thứ ba, giữa các nghĩa không tìm được nét tương đồng hay mối liên hệ hợp lý.

Ví dụ

Tôi đang câu cá.
Hôm nay cô giáo hỏi một câu rất khó.

Trong ví dụ này, cá và câu không phải từ đồng âm vì cách phát âm khác nhau.

Trong khi đó

Cánh đồng có nhiều lúa chín.
Em bé đã chín tuổi.

Từ chín trong hai câu có cách viết giống nhau nhưng nghĩa không liên quan trực tiếp. Trường hợp này có thể được xem xét theo ngữ cảnh để xác định quan hệ đồng âm.

Điều quan trọng là không chỉ nhìn vào mặt chữ mà phải đặt từ trong câu để hiểu đúng nghĩa.

Dấu hiệu nhận biết từ nhiều nghĩa

Với từ nhiều nghĩa, các nghĩa thường được phát triển từ nghĩa gốc thông qua sự giống nhau về hình dáng, vị trí, đặc điểm hoặc chức năng.

Ví dụ với từ đầu

Đầu người.
Đầu bàn.
Đầu làng.
Đầu năm.

Nghĩa gốc của đầu là bộ phận nằm ở phía trên của cơ thể người hoặc động vật.

Từ nghĩa gốc này, đầu được mở rộng để chỉ vị trí đầu tiên hoặc phía trước của sự vật, không gian hay thời gian.

Do đó các nghĩa đều có mối liên hệ và đầu là từ nhiều nghĩa.

So sánh từ đồng âm và từ nhiều nghĩa

Điểm giống nhau của từ đồng âm và từ nhiều nghĩa là trong một số trường hợp, chúng có hình thức âm thanh và chữ viết giống nhau.

Tuy nhiên, điểm khác nhau nằm ở mối quan hệ giữa các nghĩa.

Với từ đồng âm, mỗi nghĩa tồn tại độc lập và không liên quan đến nhau.

Với từ nhiều nghĩa, các nghĩa đều xuất phát từ một nghĩa gốc và có mối liên hệ nhất định.

Ví dụ

Từ chân trong chân người, chân bàn, chân núi là từ nhiều nghĩa.

Trong khi đó đá trong hòn đá và đá bóng là từ đồng âm vì hai nghĩa không có quan hệ về nội dung.

Mẹo phân biệt từ đồng âm và từ nhiều nghĩa nhanh

Khi gặp một từ có nhiều cách hiểu bạn có thể thực hiện theo ba bước.

Bước 1 Đặt từ vào từng câu cụ thể để xác định nghĩa.

Bước 2 So sánh các nghĩa với nhau.

Bước 3 Tìm xem giữa các nghĩa có điểm chung nào hay không.

Nếu có điểm chung về hình dáng, vị trí, công dụng hoặc đặc điểm, nhiều khả năng đó là từ nhiều nghĩa.

Nếu các nghĩa hoàn toàn tách biệt và không có liên hệ, đó là từ đồng âm.

Ví dụ

Lá trong lá cây, lá phổi, lá cờ có sự liên tưởng về hình dáng mỏng, dẹt nên có thể được xem xét trong quan hệ nhiều nghĩa.
Bàn trong cái bàn và bàn công việc có hai nghĩa khác nhau cả cần dựa vào nguồn gốc, mối liên hệ nghĩa để xác định chính xác.

Vì vậy ngữ cảnh luôn đóng vai trò rất quan trọng.

Bài tập phân biệt từ đồng âm và từ nhiều nghĩa

Hãy xác định các từ in đậm dưới đây là từ đồng âm hay từ nhiều nghĩa

Em bé bị đau chân. – Chân núi có nhiều cây xanh.
Con bò đang ăn cỏ. – Em bé tập bò.
Mắt em rất sáng. – Mắt lưới này khá nhỏ.
Con đường làng rất sạch. – Cốc cà phê có thêm đường.
Mũi bé rất cao. – Mũi thuyền rẽ sóng.

Đáp án

Chân từ nhiều nghĩa.
Bò từ đồng âm.
Mắttừ nhiều nghĩa.
Đường từ đồng âm.
Mũi từ nhiều nghĩa.

Những lỗi thường gặp khi phân biệt từ đồng âm và từ nhiều nghĩa

Sai lầm phổ biến nhất là cho rằng cứ một từ có nhiều nghĩa khác nhau thì đều là từ nhiều nghĩa.

Thực tế, điều này chưa chính xác. Hai từ có thể giống hệt nhau về cách viết và phát âm nhưng nếu nghĩa hoàn toàn không liên quan thì chúng vẫn là từ đồng âm.

Ngược lại cũng không nên thấy các nghĩa khác nhau mà vội kết luận đó là từ đồng âm. Cần tìm xem các nghĩa có được phát triển từ một nét nghĩa chung hay không.

Một lỗi khác là phân tích từ khi chưa đặt vào ngữ cảnh. Cùng một từ nhưng khi xuất hiện trong các câu khác nhau có thể mang nghĩa khác nhau. Vì vậy luôn cần đọc toàn bộ câu trước khi xác định.

Muốn phân biệt từ đồng âm cả từ nhiều nghĩa, học sinh cần nhớ điểm khác biệt cốt lõi nằm ở mối quan hệ giữa các nghĩa.

Từ đồng âm là những từ giống nhau về âm thanh nhưng nghĩa khác nhau và không có mối liên hệ.

Từ nhiều nghĩa là một từ có nghĩa gốc và các nghĩa chuyển trong đó các nghĩa có liên hệ với nhau dựa trên một nét nghĩa chung.

Khi gặp bài tập, hãy đặt từ vào ngữ cảnh, xác định từng nghĩa rồi so sánh chúng. Chỉ cần nắm vững nguyên tắc không liên quan là đồng âm có liên hệ là nhiều nghĩa là bạn sẽ dễ dàng xử lý hầu hết các dạng bài liên quan đến kiến thức này.