Phân tích báo cáo tài chính là gì? Hướng dẫn cơ bản và giáo trình phân tích báo cáo tài chính

Trong hoạt động quản trị doanh nghiệp, đầu tư cả tín dụng, phân tích báo cáo tài chính là một công việc quan trọng giúp đánh giá sức khỏe tài chính, hiệu quả kinh doanh và khả năng phát triển của một tổ chức. Thông qua các số liệu trên bảng cân đối kế toán, báo cáo kết quả kinh doanh và báo cáo lưu chuyển tiền tệ, người phân tích có thể nhận diện điểm mạnh, điểm yếu cũng như các rủi ro tiềm ẩn. Với người mới học thì một giáo trình phân tích báo cáo tài chính bài bản sẽ giúp xây dựng nền tảng kiến thức và phương pháp phân tích có hệ thống.

Phân tích báo cáo tài chính là gì?

Phân tích báo cáo tài chính là quá trình thu thập, so sánh, tính toán với diễn giải các số liệu tài chính của doanh nghiệp nhằm đánh giá tình hình tài sản, nguồn vốn, doanh thu, chi phí, lợi nhuận và dòng tiền.

Mục tiêu của việc phân tích không chỉ là đọc các con số trên báo cáo mà còn phải hiểu được ý nghĩa phía sau chúng.

Ví dụ doanh thu tăng chưa chắc đồng nghĩa doanh nghiệp hoạt động tốt nếu lợi nhuận giảm mạnh hoặc dòng tiền từ hoạt động kinh doanh liên tục âm.

Tương tự, một doanh nghiệp có lợi nhuận cao nhưng sử dụng quá nhiều nợ vay cũng có thể tiềm ẩn rủi ro tài chính.

Vì vậy phân tích báo cáo tài chính cần được thực hiện trên nhiều khía cạnh thay vì chỉ tập trung vào một chỉ tiêu đơn lẻ.

Các báo cáo tài chính cần phân tích

Để đánh giá tương đối đầy đủ tình hình của doanh nghiệp thì người phân tích thường sử dụng một bộ báo cáo tài chính gồm nhiều thành phần.

Bảng cân đối kế toán

Bảng cân đối kế toán phản ánh tài sản và nguồn hình thành tài sản của doanh nghiệp tại một thời điểm nhất định.

Các nhóm chỉ tiêu quan trọng gồm

• Tiền và các khoản tương đương tiền.
• Các khoản phải thu.
• Hàng tồn kho.
• Tài sản cố định.
• Nợ phải trả.
• Vốn chủ sở hữu.

Thông qua bảng cân đối kế toán, người phân tích có thể đánh giá cơ cấu tài sản, mức độ sử dụng nợ và khả năng thanh toán của doanh nghiệp.

Báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh

Báo cáo này phản ánh doanh thu, chi phí và lợi nhuận trong một kỳ kế toán.

Một số chỉ tiêu thường được quan tâm là

• Doanh thu thuần.
• Giá vốn hàng bán.
• Lợi nhuận gộp.
• Chi phí bán hàng.
• Chi phí quản lý.
• Chi phí tài chính.
• Lợi nhuận trước thuế.
• Lợi nhuận sau thuế.

Khi phân tích cần xem xét không chỉ mức tăng giảm của lợi nhuận mà còn cả nguyên nhân tạo ra sự thay đổi đó.

Báo cáo lưu chuyển tiền tệ

Báo cáo lưu chuyển tiền tệ cho biết dòng tiền vào và dòng tiền ra của doanh nghiệp.

Dòng tiền thường được chia thành ba nhóm

• Dòng tiền từ hoạt động kinh doanh.
• Dòng tiền từ hoạt động đầu tư.
• Dòng tiền từ hoạt động tài chính.

Đây là báo cáo rất quan trọng vì lợi nhuận kế toán và dòng tiền thực tế có thể khác nhau đáng kể.

Các phương pháp phân tích báo cáo tài chính phổ biến

Khi thực hiện phân tích báo cáo tài chính có thể sử dụng nhiều phương pháp khác nhau.

Phân tích theo chiều ngang

Phương pháp này so sánh cùng một chỉ tiêu qua nhiều kỳ.

Ví dụ

• Doanh thu năm nay tăng bao nhiêu phần trăm so với năm trước?
• Lợi nhuận sau thuế tăng hay giảm?
• Nợ vay đang có xu hướng mở rộng hay thu hẹp?

Phân tích theo chiều ngang giúp nhận diện xu hướng biến động theo thời gian.

Phân tích theo chiều dọc

Phân tích theo chiều dọc tập trung vào tỷ trọng của từng khoản mục trong tổng thể.

Ví dụ

• Hàng tồn kho chiếm bao nhiêu phần trăm tổng tài sản?
• Nợ phải trả chiếm tỷ trọng bao nhiêu trong tổng nguồn vốn?
• Giá vốn hàng bán chiếm bao nhiêu phần trăm doanh thu?

Phương pháp này giúp đánh giá cơ cấu tài chính và cơ cấu chi phí.

Phân tích tỷ số tài chính

Đây là một trong những phương pháp phổ biến nhất.

Các tỷ số tài chính có thể được chia thành nhiều nhóm.

Nhóm chỉ số thanh khoản

Nhóm chỉ số này giúp đánh giá khả năng doanh nghiệp đáp ứng các khoản nợ ngắn hạn.

Một số chỉ số thường gặp gồm hệ số thanh toán hiện hành và hệ số thanh toán nhanh.

Nếu hệ số thanh khoản quá thấp thì doanh nghiệp có thể gặp khó khăn trong việc đáp ứng nghĩa vụ tài chính ngắn hạn.

Tuy nhiên hệ số quá cao cũng chưa chắc là tốt nếu doanh nghiệp đang giữ quá nhiều tiền nhàn rỗi hoặc hàng tồn kho.

Nhóm chỉ số cơ cấu vốn và đòn bẩy

Nhóm chỉ số phản ánh mức độ sử dụng nợ.

Một số chỉ tiêu phổ biến gồm

• Tỷ lệ nợ trên tổng tài sản.
• Tỷ lệ nợ trên vốn chủ sở hữu.
• Khả năng thanh toán lãi vay.

Doanh nghiệp sử dụng nợ hợp lý có thể gia tăng hiệu quả sử dụng vốn. Ngược lại nếu đòn bẩy quá cao thì rủi ro tài chính cũng tăng theo.

Nhóm chỉ số hiệu quả hoạt động

Các chỉ số hiệu quả hoạt động giúp đánh giá khả năng sử dụng tài sản.

Có thể kể đến

• Vòng quay hàng tồn kho.
• Vòng quay các khoản phải thu.
• Vòng quay tổng tài sản.

Ví dụ hàng tồn kho tăng nhanh nhưng doanh thu không tăng tương ứng có thể cho thấy doanh nghiệp đang gặp khó khăn trong khâu tiêu thụ.

Nhóm chỉ số sinh lời

Đây là nhóm chỉ tiêu được nhà đầu tư đặc biệt quan tâm.

Một số chỉ số quen thuộc gồm

• Biên lợi nhuận gộp.
• Biên lợi nhuận ròng.
• ROA.
• ROE.

ROA phản ánh hiệu quả sử dụng tổng tài sản trong khi ROE cho thấy khả năng tạo lợi nhuận trên vốn chủ sở hữu.

Tuy nhiên cần đặt các chỉ số này trong bối cảnh ngành nghề và cơ cấu vốn của doanh nghiệp.

Vai trò của phân tích báo cáo tài chính

Phân tích báo cáo tài chính có ý nghĩa đối với nhiều nhóm đối tượng.

Đối với ban lãnh đạo, kết quả phân tích giúp nhận diện những vấn đề trong quản trị vốn, chi phí, hàng tồn kho và công nợ.

Đối với nhà đầu tư, phân tích tài chính giúp đánh giá khả năng sinh lời và mức độ rủi ro trước khi đưa ra quyết định.

Đối với ngân hàng cả tổ chức tín dụng thì báo cáo tài chính là một trong những căn cứ đánh giá khả năng trả nợ.

Ngoài ra, đối tác và nhà cung cấp cũng có thể sử dụng thông tin tài chính để xem xét mức độ an toàn khi hợp tác.

Giáo trình phân tích báo cáo tài chính thường gồm những nội dung gì?

Một giáo trình phân tích báo cáo tài chính đầy đủ thường được xây dựng từ kiến thức cơ bản đến ứng dụng thực tế.

Phần đầu thường giới thiệu hệ thống báo cáo tài chính, mục tiêu phân tích và nguồn dữ liệu.

Tiếp theo là các phương pháp phân tích như so sánh, tỷ lệ, xu hướng và phân tích cơ cấu.

Các chương chuyên sâu hơn có thể bao gồm

• Phân tích tình hình tài sản.
• Phân tích nguồn vốn.
• Phân tích khả năng thanh toán.
• Phân tích hiệu quả kinh doanh.
• Phân tích khả năng sinh lời.
• Phân tích dòng tiền.
• Phân tích rủi ro tài chính.
• Dự báo tài chính.

Một số giáo trình còn hướng dẫn mô hình Dupont để phân tích ROE theo nhiều thành phần.

Cách chọn giáo trình phân tích báo cáo tài chính phù hợp

Khi lựa chọn giáo trình phân tích báo cáo tài chính người học nên ưu tiên tài liệu có cấu trúc rõ ràng, ví dụ minh họa và bài tập thực hành.

Nếu mới bắt đầu nên chọn giáo trình giải thích kỹ các khái niệm kế toán cơ bản.

Nếu đã có nền tảng có thể học thêm các tài liệu chuyên sâu về định giá doanh nghiệp, phân tích dòng tiền và dự báo tài chính.

Ngoài lý thuyết nên thực hành trên báo cáo thực tế của các doanh nghiệp để hiểu rõ hơn cách các chỉ tiêu tác động lẫn nhau.

Quy trình phân tích báo cáo tài chính cơ bản

Một quy trình đơn giản có thể gồm năm bước.

Bước một thu thập báo cáo tài chính của ít nhất hai đến ba kỳ để có cơ sở so sánh.

Bước hai, kiểm tra các khoản mục có biến động lớn.

Bước ba, tính các tỷ số tài chính quan trọng.

Bước bốn, so sánh với chính doanh nghiệp trong quá khứ hoặc với doanh nghiệp cùng ngành.

Bước năm, tổng hợp kết quả và đưa ra nhận định.

Điểm quan trọng là không nên kết luận chỉ dựa vào một chỉ số.

Ví dụ ROE cao có thể xuất phát từ hiệu quả kinh doanh tốt nhưng cũng có thể do doanh nghiệp sử dụng tỷ lệ nợ lớn.

Những sai lầm thường gặp khi phân tích báo cáo tài chính

Một lỗi phổ biến là chỉ tập trung vào lợi nhuận.

Trong thực tế doanh nghiệp có thể báo lãi nhưng dòng tiền hoạt động lại yếu.

Sai lầm thứ hai là so sánh doanh nghiệp thuộc các ngành hoàn toàn khác nhau.

Mỗi ngành có đặc điểm riêng về biên lợi nhuận, vòng quay tài sản và mức sử dụng nợ.

Ngoài ra, người phân tích cũng cần chú ý đến các khoản mục bất thường như lợi nhuận từ thanh lý tài sản hay thu nhập không thường xuyên.

Nếu bỏ qua yếu tố này thì kết luận về hiệu quả kinh doanh có thể thiếu chính xác.

Phân tích báo cáo tài chính là quá trình quan trọng giúp chuyển những con số kế toán thành thông tin có ý nghĩa phục vụ quản trị, đầu tư cả ra quyết định.

Để phân tích hiệu quả người học cần hiểu cấu trúc của các báo cáo cả biết sử dụng phương pháp so sánh, tỷ số tài chính và đặc biệt là kết hợp giữa lợi nhuận, tài sản, nợ và dòng tiền.