Cách Viết Bài Văn Phân Tích Một Tác Phẩm Truyện Đầy Đủ Và Dễ Áp Dụng

Trong chương trình Ngữ văn thì dạng bài viết bài văn phân tích một tác phẩm truyện xuất hiện khá phổ biến ở nhiều cấp học. Chính là dạng bài đòi hỏi học sinh không chỉ nắm được nội dung cốt truyện còn phải biết phân tích nhân vật, tình huống truyện, chi tiết nghệ thuật, chủ đề cả thông điệp của tác phẩm. Nếu chỉ kể lại câu chuyện mà không có nhận xét, lý giải cả đánh giá thì bài viết sẽ chưa đáp ứng đúng yêu cầu của dạng nghị luận văn học vì vậy việc nắm chắc bố cục và phương pháp triển khai sẽ giúp người học làm bài mạch lạc có chiều sâu và thuyết phục hơn.

Viết bài văn phân tích một tác phẩm truyện là gì?

Viết bài văn phân tích một tác phẩm truyện là sử dụng lý lẽ với dẫn chứng nhằm làm rõ những giá trị nổi bật của một truyện ngắn, truyện dài hoặc đoạn trích truyện.

Người viết có thể tập trung phân tích nhiều phương diện như

Cốt truyện.
Tình huống truyện.
Nhân vật.
Chi tiết tiêu biểu.
Ngôi kể.
Ngôn ngữ.
Chủ đề.
Thông điệp.
Giá trị nội dung và nghệ thuật.

Điểm quan trọng là người viết phải đi từ những chi tiết cụ thể trong tác phẩm để đưa ra nhận xét chứ không nên chỉ tóm tắt lại những sự việc đã diễn ra.

Cấu trúc bài văn phân tích một tác phẩm truyện

Một bài văn phân tích truyện thường có ba phần chính gồm mở bài, thân bài và kết bài.

Mở bài

Phần mở bài cần giới thiệu

Tác giả.
Tên tác phẩm.
Vấn đề chính cần phân tích.
Nhận xét khái quát về giá trị của tác phẩm.

Ví dụ

Nam Cao là một trong những cây bút hiện thực tiêu biểu của văn học Việt Nam trước Cách mạng tháng Tám. Truyện ngắn Lão Hạc không chỉ phản ánh cuộc sống nghèo khổ của người nông dân mà còn làm nổi bật những phẩm chất đáng quý như tình yêu thương, lòng tự trọng và nhân cách trong sáng.

Mở bài nên ngắn gọn nhưng phải định hướng được nội dung của toàn bài.

Thân bài cần phân tích những gì?

Phần thân bài là trọng tâm khi viết bài văn phân tích một tác phẩm truyện cho nên tùy từng tác phẩm mà người viết có thể lựa chọn các luận điểm phù hợp.

Khái quát về nội dung tác phẩm

Có thể giới thiệu ngắn gọn hoàn cảnh hoặc tình huống chính của truyện.

Không nên tóm tắt quá dài do chỉ có tác dụng giúp người đọc hiểu bối cảnh trước khi bước vào phân tích.

Ví dụ khi phân tích Lão Hạc có thể nêu ngắn gọn rằng nhân vật sống trong hoàn cảnh nghèo khó, vợ mất, con trai đi xa và lão phải sống cô độc với cậu Vàng.

Phân tích tình huống truyện

Tình huống truyện là hoàn cảnh đặc biệt giúp nhân vật bộc lộ tính cách giúp chủ đề được thể hiện rõ hơn.

Khi phân tích có thể đặt ra các câu hỏi

Nhân vật được đặt vào hoàn cảnh nào?
Vì sao tình huống đó quan trọng?
Tình huống ấy làm thay đổi suy nghĩ hoặc hành động của nhân vật ra sao?
Qua đó tác giả muốn thể hiện điều gì?

Một tình huống truyện được xây dựng tốt thường là điểm tựa cho toàn bộ tác phẩm.

Phân tích nhân vật

Nhân vật thường là trung tâm của tác phẩm truyện. Khi phân tích nhân vật cần chú ý

Hoàn cảnh sống.
Ngoại hình.
Lời nói.
Hành động.
Suy nghĩ.
Tâm trạng.
Mối quan hệ với các nhân vật khác.
Sự thay đổi trong tính cách hay nhận thức.

Mỗi nhận xét cần đi kèm với dẫn chứng cụ thể.

Ví dụ nếu nhận xét một nhân vật giàu lòng yêu thương thì người viết cần chỉ ra những hành động hay lời nói thể hiện tình cảm đó sau đó lý giải ý nghĩa.

Phân tích chi tiết nghệ thuật tiêu biểu

Một tác phẩm truyện thường có những chi tiết mang ý nghĩa đặc biệt.

Đó có thể là

Một đồ vật.
Một hành động.
Một câu nói.
Một hình ảnh lặp lại.
Một âm thanh.
Một kỷ niệm.
Một biến cố.

Khi phân tích chi tiết không nên chỉ nêu tên mà cần lý giải tác dụng.

Ví dụ trong Chiếc lược ngà thì chiếc lược không chỉ là một vật dụng mà còn trở thành biểu tượng của tình cha con sâu sắc trong hoàn cảnh chiến tranh.

Những chi tiết như vậy thường góp phần làm cho tác phẩm trở nên giàu sức gợi với để lại ấn tượng lâu dài.

Phân tích nghệ thuật kể chuyện

Ngoài nội dung bài viết cũng nên đề cập đến nghệ thuật.

Có thể phân tích

Ngôi kể thứ nhất hoặc thứ ba.
Điểm nhìn trần thuật.
Cách xây dựng tình huống.
Nghệ thuật miêu tả tâm lý.
Ngôn ngữ nhân vật.
Cách xây dựng đối thoại.
Kết cấu truyện.

Việc phân tích nghệ thuật giúp bài viết đầy đủ hơn cho thấy người viết hiểu cách tác giả tạo nên sức hấp dẫn của tác phẩm.

Công thức triển khai một đoạn văn phân tích truyện

Một đoạn văn trong bài có thể triển khai theo công thức

Luận điểm → Dẫn chứng → Phân tích → Nhận xét

Ví dụ

Lão Hạc là một người cha hết lòng thương con cho nên dù cuộc sống vô cùng khó khăn lão vẫn quyết giữ lại mảnh vườn cho con trai. Lão chấp nhận sống kham khổ cả không muốn tiêu vào tài sản mà lão xem là thuộc về con. Chi tiết cho thấy tình thương con sâu sắc và ý thức trách nhiệm của một người cha. Qua nhân vật Lão Hạc, Nam Cao đã làm nổi bật vẻ đẹp nhân cách của người nông dân nghèo trong hoàn cảnh khắc nghiệt.

Cách triển khai này vừa có dẫn chứng vừa có phần nhận xét tránh tình trạng kể lại.

Cách lập dàn ý trước khi viết bài

Trước khi viết bài văn phân tích một tác phẩm truyện nên dành thời gian lập dàn ý.

Có thể tham khảo cấu trúc

Mở bài Giới thiệu tác giả, tác phẩm và nhận định khái quát.

Thân bài

Khái quát nội dung hoặc hoàn cảnh của truyện.
Phân tích tình huống truyện.
Phân tích nhân vật chính.
Phân tích những chi tiết nổi bật.
Nhận xét nghệ thuật.
Đánh giá chủ đề và thông điệp.

Kết bài Khẳng định giá trị nội dung, nghệ thuật và ý nghĩa của tác phẩm.

Dàn ý càng rõ thì khi viết càng dễ giữ được mạch lập luận.

Những lỗi thường gặp khi phân tích một tác phẩm truyện

Một số lỗi học sinh thường mắc phải gồm

Tóm tắt truyện quá dài.
Kể lại diễn biến thay vì phân tích.
Chỉ nói về nội dung mà bỏ qua nghệ thuật.
Dẫn chứng nhiều nhưng không lý giải.
Nhận xét chung chung.
Các đoạn văn không có luận điểm.
Lặp lại cùng một ý ở nhiều phần.
Kết bài sơ sài.

Để tránh những lỗi này mỗi đoạn văn nên tập trung vào một ý chính và phải trả lời được câu hỏi chi tiết cho thấy điều gì?

Mẹo giúp bài văn phân tích truyện có chiều sâu

Khi đọc tác phẩm có thể tự đặt các câu hỏi sau

Vì sao nhân vật hành động như vậy?
Chi tiết này có ý nghĩa gì?
Nếu bỏ chi tiết này thì tác phẩm có thay đổi không?
Tác giả muốn người đọc cảm nhận điều gì?
Nhân vật đại diện cho phẩm chất hoặc vấn đề nào?
Nghệ thuật kể chuyện giúp thể hiện nội dung ra sao?
Tác phẩm gửi gắm thông điệp gì?

Việc trả lời những câu hỏi sẽ giúp người viết đi sâu vào bản chất của tác phẩm thay vì chỉ nhắc lại cốt truyện.

Phân biệt phân tích truyện và kể lại truyện

Đây là điểm cần đặc biệt lưu ý.

Kể lại truyện thường trả lời câu hỏi

Chuyện gì đã xảy ra?

Trong khi đó phân tích truyện cần trả lời

Chi tiết đó có ý nghĩa gì?

Qua hành động này nhân vật bộc lộ phẩm chất nào?

Tác giả xây dựng tình huống đó nhằm mục đích gì?

Vì vậy sau mỗi dẫn chứng người viết nên có câu phân tích hay nhận xét.

Để viết bài văn phân tích một tác phẩm truyện tốt người học cần kết hợp nhiều kỹ năng như đọc hiểu với xác định luận điểm rồi cả lựa chọn dẫn chứng cả phân tích nghệ thuật. Một bài viết thuyết phục không nằm ở việc kể lại thật nhiều chi tiết mà ở khả năng lý giải ý nghĩa của nhân vật, tình huống và các yếu tố nghệ thuật trong tác phẩm. Khi biết lập dàn ý rõ ràng cả triển khai theo từng luận điểm với luôn gắn dẫn chứng với nhận xét thì người viết sẽ dễ dàng tạo nên một bài văn mạch lạc có chiều sâu với đúng yêu cầu của dạng nghị luận văn học.