Blog
Phân biệt âm tố và âm vị khái niệm, đặc điểm và ví dụ dễ hiểu
Trong ngôn ngữ học, đặc biệt ở phần ngữ âm – âm vị học, hai khái niệm âm tố và âm vị thường khiến người học nhầm lẫn vì có liên quan chặt chẽ với nhau. Tuy nhiên là hai đơn vị khác nhau về bản chất, chức năng và phạm vi nghiên cứu. Hiểu rõ cách phân biệt âm tố và âm vị sẽ giúp người học nắm chắc hơn về cấu trúc âm thanh của ngôn ngữ và cách các âm tham gia tạo nên sự khác biệt về nghĩa.
Âm tố là gì?
Âm tố là đơn vị âm thanh cụ thể được tạo ra trong quá trình phát âm cả có thể nghe thấy, ghi nhận bằng các phương tiện ngữ âm học.
Hiểu đơn giản rằng âm tố là âm thanh thực tế mà con người phát ra khi nói.
Ví dụ cùng một âm có thể được phát âm hơi khác nhau tùy người nói, vùng miền, tốc độ nói hoặc vị trí của âm trong từ. Những biến thể cụ thể đó được xem xét ở góc độ âm tố.
Âm tố thuộc phạm vi nghiên cứu của ngữ âm học, tức ngành nghiên cứu cách âm thanh lời nói được tạo ra, truyền đi và tiếp nhận.
Âm vị là gì?
Âm vị là đơn vị âm thanh nhỏ nhất có chức năng phân biệt nghĩa trong một ngôn ngữ.
Khác với âm tố, âm vị mang tính trừu tượng hơn. Âm vị không phải một âm thanh cụ thể duy nhất mà là một đơn vị chức năng trong hệ thống ngôn ngữ.
Ví dụ trong tiếng Việt nếu thay một âm trong từ mà làm thay đổi nghĩa thì hai âm đó có thể thuộc hai âm vị khác nhau.
Chẳng hạn
- ta và ca
- ba và ma
- lan và ran
Việc thay đổi một âm đầu dẫn đến thay đổi nghĩa của từ cho thấy các âm tương ứng có chức năng phân biệt nghĩa.
Phân biệt âm tố và âm vị về bản chất
Để phân biệt âm tố và âm vị, trước tiên cần xét đến bản chất của hai khái niệm.
Âm tố là một hiện tượng vật chất cụ thể tồn tại trong lời nói thực tế cả có thể được nghe, ghi âm, đo đạc hay mô tả dựa trên đặc điểm phát âm.
Trong khi đó, âm vị là đơn vị chức năng mang tính trừu tượng trong hệ thống ngôn ngữ được xác định dựa trên khả năng giúp phân biệt nghĩa giữa các từ hoặc hình vị.
Có thể hiểu đơn giản
- Âm tố là cái được phát ra.
- Âm vị là đơn vị ngôn ngữ được khái quát từ những âm thanh cụ thể.
Bảng phân biệt âm tố và âm vị
Có thể tóm tắt sự khác nhau như sau
| Tiêu chí | Âm tố | Âm vị |
|---|---|---|
| Bản chất | Âm thanh cụ thể | Đơn vị âm thanh trừu tượng |
| Phạm vi | Ngữ âm học | Âm vị học |
| Chức năng | Thể hiện lời nói thực tế | Phân biệt nghĩa |
| Tính chất | Có thể nghe, ghi âm, đo đạc | Mang tính hệ thống |
| Số lượng | Rất nhiều biến thể | Hữu hạn trong một ngôn ngữ |
| Cách ký hiệu | Thường đặt trong ngoặc vuông [ ] | Thường đặt trong dấu gạch chéo / / |
Đây là bảng cơ bản giúp người học dễ nhớ khi cần phân biệt âm tố và âm vị.
Ví dụ về âm tố và âm vị
Giả sử một âm vị trong một ngôn ngữ có thể được phát âm hơi khác nhau trong những môi trường khác nhau nhưng không làm thay đổi nghĩa.
Những cách phát âm cụ thể khác nhau đó là các âm tố còn đơn vị chung đứng phía sau chúng là âm vị.
Ví dụ một người có thể phát âm một phụ âm với mức độ bật hơi mạnh hơn hoặc nhẹ hơn một chút. Nếu sự khác biệt đó không làm thay đổi nghĩa của từ trong ngôn ngữ đang xét thì chúng có thể được xem là những biến thể âm tố của cùng một âm vị.
Ngược lại nếu thay âm này bằng âm khác mà nghĩa của từ thay đổi thì chúng thường được xem là hai âm vị khác nhau.
Âm tố có chức năng phân biệt nghĩa không?
Bản thân âm tố là biểu hiện cụ thể của âm thanh lời nói nhưng chức năng phân biệt nghĩa thuộc về âm vị.
Đây là một điểm rất quan trọng khi phân biệt âm tố và âm vị.
Một âm tố có thể khác một âm tố khác về mặt phát âm nhưng nếu hai âm đó chỉ là các biến thể của cùng một âm vị thì sự khác biệt không làm thay đổi nghĩa.
Ví dụ, hai người nói cùng một từ nhưng có chất giọng khác nhau. Các âm thanh thực tế có thể không hoàn toàn giống nhau nhưng người nghe vẫn nhận ra cùng một từ và cùng một ý nghĩa.
Điều này cho thấy hệ thống ngôn ngữ không phụ thuộc tuyệt đối vào từng âm thanh vật lý cụ thể.
Thế nào là biến thể của âm vị?
Một âm vị có thể được thể hiện bằng nhiều âm tố khác nhau trong lời nói.
Những âm tố này có thể được gọi là các biến thể của âm vị nếu chúng không tạo ra sự đối lập về nghĩa.
Sự khác nhau có thể xuất phát từ
- Vị trí của âm trong từ.
- Âm đứng trước hoặc sau.
- Tốc độ phát âm.
- Thói quen phát âm.
- Đặc điểm vùng miền.
- Ngữ cảnh giao tiếp.
Nhờ khái niệm biến thể mà có thể giải thích vì sao cùng một đơn vị ngôn ngữ nhưng khi được phát âm trong thực tế lại không phải lúc nào cũng giống hệt nhau.
Cặp tối thiểu và cách xác định âm vị
Một phương pháp quan trọng xác định hai âm có thuộc hai âm vị khác nhau hay không là sử dụng cặp tối thiểu.
Cặp tối thiểu là hai từ khác nhau về nghĩa nhưng chỉ khác nhau ở một đơn vị âm thanh tại cùng một vị trí.
Ví dụ
- ba và ma
- ta và ca
Nếu việc thay một âm bằng âm khác tạo ra một từ có nghĩa khác, sự đối lập đó cho thấy hai âm có chức năng phân biệt nghĩa.
Đây là một phương pháp cơ bản trong âm vị học.
Vì sao âm vị mang tính trừu tượng?
Âm vị không tồn tại như một âm thanh vật lý duy nhất.
Trong thực tế, mỗi lần phát âm đều có thể có chút khác biệt về cao độ, cường độ, trường độ hoặc cách cấu âm. Tuy nhiên người nghe vẫn quy những cách phát âm đó về cùng một đơn vị trong hệ thống ngôn ngữ.
Vì vậy âm vị được xem là kết quả của quá trình khái quát hóa.
Nói cách khác, nhiều âm tố cụ thể có thể được nhận diện như những biểu hiện của cùng một âm vị nếu chúng không làm thay đổi nghĩa.
Âm tố và âm vị có mối quan hệ như thế nào?
Âm tố và âm vị không phải hai khái niệm hoàn toàn tách rời.
Âm vị được hiện thực hóa thông qua âm tố.
Có thể hình dung
Âm vị → được biểu hiện trong lời nói → thành các âm tố cụ thể.
Nếu không có âm tố thì âm vị không thể xuất hiện trong lời nói thực tế. Ngược lại việc phân tích âm tố giúp người nghiên cứu xác định hệ thống âm vị của một ngôn ngữ.
Đây là mối quan hệ giữa cái trừu tượng và cái cụ thể.
Âm vị khác chữ cái như thế nào?
Một nhầm lẫn khác thường gặp là đồng nhất âm vị với chữ cái.
Chữ cái thuộc hệ thống chữ viết còn âm vị thuộc hệ thống âm thanh của ngôn ngữ.
Một chữ cái có thể biểu thị nhiều âm khác nhau tùy ngôn ngữ hoặc hoàn cảnh. Ngược lại, một âm cũng có thể được biểu diễn bằng nhiều ký tự hoặc tổ hợp chữ.
Do đó
- Chữ cái là đơn vị chữ viết.
- Âm vị là đơn vị âm thanh có chức năng phân biệt nghĩa.
- Âm tố là âm thanh cụ thể được phát ra.
Ba khái niệm này cần được tách biệt khi học ngôn ngữ học.
Cách ghi nhớ nhanh để phân biệt âm tố và âm vị
Người học có thể ghi nhớ bằng hai câu đơn giản
Âm tố = âm thanh thực tế.
Âm vị = đơn vị dùng phân biệt nghĩa.
Ví dụ khi bạn nghe một âm được phát ra cụ thể đó là phạm vi của âm tố.
Khi bạn xét xem việc thay âm đó có làm từ đổi nghĩa hay không, bạn đang nghiên cứu âm vị.
Cách ghi nhớ này giúp tránh nhầm lẫn khi làm các câu hỏi lý thuyết.
Những lỗi thường gặp khi phân biệt âm tố và âm vị
Lỗi phổ biến nhất là cho rằng một âm nghe khác nhau chắc chắn phải là hai âm vị khác nhau.
Điều này không đúng.
Hai âm có thể khác về cách phát âm nhưng vẫn thuộc cùng một âm vị nếu sự khác biệt không tạo ra đối lập về nghĩa.
Lỗi thứ hai là cho rằng âm vị chính là chữ cái.
Đây cũng là quan niệm sai vì một bên thuộc hệ thống âm thanh, một bên thuộc hệ thống chữ viết.
Lỗi thứ ba là chỉ học định nghĩa mà không xét chức năng. Khi cần xác định âm vị, yếu tố quan trọng nhất thường là khả năng phân biệt nghĩa.
Vai trò của âm tố và âm vị trong nghiên cứu ngôn ngữ
Việc nghiên cứu âm tố giúp mô tả chính xác cách một ngôn ngữ được phát âm.
Trong khi đó, nghiên cứu âm vị giúp xác định cách các âm được tổ chức thành một hệ thống có chức năng trong ngôn ngữ.
Kiến thức này có ứng dụng trong
- Dạy và học ngoại ngữ.
- Luyện phát âm.
- Nghiên cứu phương ngữ.
- Xây dựng từ điển.
- Nhận dạng giọng nói.
- Ngôn ngữ học máy tính.
- Trị liệu và đánh giá lời nói.
Do đó, việc hiểu đúng hai khái niệm này không chỉ phục vụ lý thuyết mà còn có nhiều ứng dụng thực tiễn.
Để phân biệt âm tố và âm vị cần chú ý đến bản chất và chức năng của từng đơn vị. Âm tố là âm thanh cụ thể được con người tạo ra trong lời nói có thể nghe cả mô tả bằng các đặc điểm ngữ âm. Trong khi đó, âm vị là đơn vị âm thanh nhỏ nhất có chức năng phân biệt nghĩa trong một ngôn ngữ.
Một âm vị có thể được hiện thực hóa bằng nhiều âm tố khác nhau miễn là những khác biệt đó không tạo ra sự thay đổi về nghĩa. Vì vậy có thể ghi nhớ ngắn gọn rằng âm tố thuộc về cách âm được phát ra, còn âm vị thuộc về chức năng của âm trong hệ thống ngôn ngữ.
