Rối loạn phân ly là gì? Dấu hiệu, nguyên nhân và cách hỗ trợ

Rối loạn phân ly là một nhóm tình trạng tâm lý liên quan đến sự gián đoạn trong cách một người cảm nhận bản thân, ký ức, cảm xúc, môi trường xung quanh hoặc cảm giác về thực tại. Những trải nghiệm này có thể xảy ra thoáng qua trong một số thời điểm căng thẳng nhưng nếu xuất hiện thường xuyên, kéo dài hay ảnh hưởng rõ rệt đến cuộc sống, người gặp phải nên được đánh giá bởi chuyên gia sức khỏe tâm thần.

Vậy rối loạn phân ly là gì, biểu hiện thường gặp ra sao, nguyên nhân liên quan đến những yếu tố nào và khi nào cần tìm sự hỗ trợ? Bài viết dưới đây sẽ giúp bạn hiểu rõ hơn.

Rối loạn phân ly là gì?

Rối loạn phân ly là thuật ngữ dùng để chỉ nhóm rối loạn trong đó một số chức năng tâm lý vốn có sự liên kết bình thường lại trở nên tách rời hoặc gián đoạn.

Sự phân ly có thể liên quan đến

• Trí nhớ.
• Nhận thức.
• Danh tính cá nhân.
• Cảm xúc.
• Cảm nhận về cơ thể.
• Nhận thức về môi trường xung quanh.
• Cảm giác mình đang thực sự hiện diện trong tình huống hiện tại.

Ở mức độ nhẹ, một số người có thể từng trải qua cảm giác đầu óc trống rỗng hay không nhớ rõ một đoạn đường vừa đi qua khi quá tập trung suy nghĩ. Tuy nhiên rối loạn phân ly thường đề cập đến những biểu hiện rõ hơn gây khó chịu hoặc ảnh hưởng đến công việc, học tập và các mối quan hệ.

Rối loạn phân ly có những dạng nào?

Tùy hệ thống phân loại chuyên môn, các rối loạn phân ly có thể được chia thành nhiều nhóm. Một số dạng thường được nhắc đến gồm mất trí nhớ phân ly, rối loạn giải thể nhân cách – tri giác sai thực tại và rối loạn nhận dạng phân ly.

Mất trí nhớ phân ly

Người gặp tình trạng này có thể không nhớ được một số thông tin quan trọng về bản thân hoặc một sự kiện nhất định trong khi mức độ quên vượt quá sự quên thông thường.

Khoảng trống trí nhớ có thể liên quan đến một sự kiện gây căng thẳng hoặc trải nghiệm cảm xúc mạnh.

Điều quan trọng là cần phân biệt với mất trí nhớ do chấn thương sọ não, bệnh lý thần kinh, sử dụng chất hoặc những nguyên nhân y khoa khác.

Giải thể nhân cách

Giải thể nhân cách là cảm giác như đang tách khỏi chính mình.

Người trải qua có thể cảm thấy mình đang quan sát suy nghĩ, cảm xúc hoặc cơ thể từ bên ngoài giống như không hoàn toàn ở trong chính cơ thể mình.

Dù cảm giác này có thể rất khó chịu, người gặp phải thường vẫn nhận thức được rằng trải nghiệm đó không phản ánh thực tại theo nghĩa đen.

Tri giác sai thực tại

Tri giác sai thực tại hay cảm giác không thực có thể khiến môi trường xung quanh trở nên xa lạ, mờ nhạt giống như trong giấc mơ hoặc không thật.

Một người có thể biết rõ mình đang ở đâu nhưng vẫn cảm thấy không gian, con người hoặc sự vật xung quanh không giống thật.

Rối loạn nhận dạng phân ly

Đây là một dạng rối loạn phức tạp hơn liên quan đến sự gián đoạn đáng kể trong cảm nhận về bản sắc cả có thể kèm theo những khoảng trống trí nhớ.

Tình trạng này cần được đánh giá kỹ bởi chuyên gia có kinh nghiệm vì các biểu hiện có thể chồng lấp với nhiều rối loạn tâm lý hoặc thần kinh khác.

Dấu hiệu rối loạn phân ly thường gặp

Biểu hiện của rối loạn phân ly không giống nhau ở tất cả mọi người.

Một số dấu hiệu có thể bao gồm

• Cảm giác xa lạ với chính mình.
• Cảm thấy môi trường xung quanh không thật.
• Có những khoảng trống trí nhớ khó giải thích.
• Không nhớ được một số sự kiện quan trọng.
• Cảm giác bản sắc cá nhân không ổn định.
• Cảm thấy như đang quan sát bản thân từ bên ngoài.
• Khó kết nối với cảm xúc.
• Có lúc thấy thời gian trôi qua không bình thường.
• Khó tập trung trong những giai đoạn căng thẳng.
• Cảm thấy mình tự động làm một việc mà không hoàn toàn ý thức.

Một triệu chứng đơn lẻ chưa đủ để kết luận một người mắc rối loạn phân ly. Việc chẩn đoán cần dựa trên đánh giá tổng thể.

Rối loạn phân ly có liên quan đến sang chấn không?

Ở một số người, rối loạn phân ly có thể liên quan đến những trải nghiệm căng thẳng mạnh hay sang chấn tâm lý.

Khi phải đối mặt với một sự kiện quá sức chịu đựng, tâm trí đôi khi phản ứng bằng cách tạo khoảng cách với cảm xúc, ký ức hoặc cảm nhận về tình huống đang xảy ra.

Cơ chế có thể giúp một người đối phó tạm thời với trải nghiệm quá khó khăn. Tuy nhiên nếu trạng thái phân ly tiếp tục kéo dài hoặc xuất hiện thường xuyên sau đó có thể gây ảnh hưởng đến đời sống.

Không phải tất cả người từng trải qua sang chấn đều phát triển rối loạn phân ly và cũng không nên cho rằng mọi biểu hiện phân ly đều bắt nguồn từ sang chấn.

Những yếu tố nào có thể làm triệu chứng rõ hơn?

Một số yếu tố có thể khiến cảm giác phân ly xuất hiện hoặc trở nên rõ rệt hơn ở người có khuynh hướng gặp tình trạng này.

Ví dụ

• Căng thẳng kéo dài.
• Thiếu ngủ.
• Kiệt sức.
• Lo âu mạnh.
• Xung đột cảm xúc.
• Nhắc lại một trải nghiệm khó khăn.
• Môi trường gây cảm giác không an toàn.
• Sử dụng một số chất tác động đến thần kinh.

Ngoài ra, các bệnh lý thể chất và rối loạn tâm thần khác cũng có thể gây ra triệu chứng tương tự nên việc tự chẩn đoán thường không chính xác.

Rối loạn phân ly có giống tâm thần phân liệt không?

Không.

Đây là hai khái niệm hoàn toàn khác nhau dù tên gọi tiếng Việt có thể khiến nhiều người nhầm lẫn.

Rối loạn phân ly chủ yếu liên quan đến sự gián đoạn trong ký ức, nhận thức, danh tính hoặc cảm giác về thực tại.

Trong khi đó, tâm thần phân liệt thuộc nhóm rối loạn loạn thần cả có thể liên quan đến các biểu hiện như hoang tưởng, ảo giác hoặc rối loạn tư duy.

Hai tình trạng cần cách đánh giá và hỗ trợ khác nhau.

Rối loạn phân ly ảnh hưởng đến cuộc sống như thế nào?

Nếu triệu chứng xảy ra thường xuyên thì người gặp rối loạn phân ly có thể gặp khó khăn trong nhiều lĩnh vực.

Chẳng hạn khoảng trống trí nhớ có thể ảnh hưởng đến học tập và công việc. Cảm giác xa lạ với bản thân hoặc môi trường có thể khiến người bệnh khó tập trung và lo lắng.

Một số người còn có xu hướng tránh những tình huống gợi lại trải nghiệm khó chịu từ đó ảnh hưởng đến các mối quan hệ và đời sống xã hội.

Do vậy mức độ ảnh hưởng không chỉ phụ thuộc vào tên gọi của rối loạn mà còn phụ thuộc vào tần suất, mức độ và bối cảnh xuất hiện triệu chứng.

Rối loạn phân ly được đánh giá như thế nào?

Không có một xét nghiệm đơn lẻ có thể xác định tất cả các trường hợp rối loạn phân ly.

Bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý có thể tìm hiểu

• Triệu chứng hiện tại.
• Thời điểm triệu chứng bắt đầu.
• Những khoảng trống trí nhớ.
• Mức độ ảnh hưởng đến sinh hoạt.
• Lịch sử căng thẳng hoặc sang chấn.
• Thuốc đang sử dụng.
• Việc sử dụng rượu hoặc các chất khác.
• Các triệu chứng thần kinh hoặc thể chất.

Trong một số trường hợp, người bệnh có thể cần kiểm tra y khoa mục đích loại trừ động kinh, chấn thương đầu, rối loạn giấc ngủ hoặc các tình trạng khác.

Có thể hỗ trợ rối loạn phân ly bằng cách nào?

Hướng hỗ trợ phụ thuộc vào dạng rối loạn, mức độ triệu chứng và các vấn đề đi kèm.

Tâm lý trị liệu thường là một phần quan trọng trong quá trình hỗ trợ. Mục tiêu có thể bao gồm giúp người bệnh hiểu các yếu tố kích hoạt, tăng khả năng nhận biết cảm xúc với cải thiện cảm giác an toàn trong hiện tại.

Một số kỹ thuật neo vào hiện tại cũng có thể được hướng dẫn nhằm giúp người bệnh chú ý trở lại môi trường xung quanh khi cảm giác phân ly xuất hiện.

Chẳng hạn người đó có thể tập trung vào những gì mình đang nhìn thấy, nghe thấy hay cảm nhận bằng cơ thể.

Nếu có thêm lo âu, trầm cảm hoặc rối loạn giấc ngủ thì bác sĩ có thể đánh giá riêng các vấn đề này.

Khi nào nên tìm đến chuyên gia?

Nên cân nhắc gặp chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ tâm thần nếu

• Cảm giác phân ly xảy ra lặp lại.
• Có những khoảng trống trí nhớ đáng kể.
• Triệu chứng ảnh hưởng đến công việc hoặc học tập.
• Người bệnh cảm thấy không kiểm soát được bản thân.
• Có lo âu hoặc trầm cảm rõ rệt.
• Có hành vi gây nguy hiểm.
• Triệu chứng xuất hiện sau một trải nghiệm sang chấn cả không giảm.

Nếu người bệnh có ý nghĩ tự làm hại bản thân hoặc người khác cần tìm hỗ trợ khẩn cấp ngay.

Rối loạn phân ly là nhóm tình trạng liên quan đến sự gián đoạn trong trí nhớ, nhận thức, cảm giác về bản thân hoặc môi trường xung quanh. Biểu hiện có thể từ cảm giác không thực, xa lạ với chính mình đến những khoảng trống trí nhớ đáng kể.