Lactate là gì? Lactate máu, ngưỡng lactate và ý nghĩa xét nghiệm

Trong sinh lý học và sinh hóa, lactate là một chất chuyển hóa quan trọng được tạo ra trong quá trình cơ thể sử dụng glucose tạo năng lượng. Lactate thường được nhắc đến trong các xét nghiệm máu, tình trạng chuyển hóa của cơ thể đặc biệt phổ biến trong lĩnh vực thể thao sức bền.

Vậy lactate là gì, lactate máu là gì, ngưỡng lactate là gì, khi nào cần xét nghiệm lactate máu và lactate máu bình thường ở mức nào? Bài viết dưới đây sẽ giúp bạn hiểu rõ hơn.

Lactate là gì?

Lactate là dạng ion hóa của lactic acid có công thức

C₃H₅O₃⁻

Lactic acid có công thức

C₃H₆O₃

Khi lactic acid mất một proton H⁺ tạo thành lactate

Lactic acid ⇌ Lactate + H⁺

Ở pH sinh lý của cơ thể phần lớn hợp chất tồn tại dưới dạng lactate chứ không phải lactic acid tự do.

Do đó, trong các tài liệu sinh hóa và thể thao hiện đại, thuật ngữ lactate thường chính xác hơn khi đề cập đến chất được tạo ra trong cơ và có mặt trong máu.

Lactate được tạo ra như thế nào?

Khi cơ thể phân giải glucose qua quá trình glycolysis, sản phẩm cuối cùng là pyruvate.

Pyruvate có thể được chuyển thành lactate nhờ enzyme lactate dehydrogenase.

Phản ứng có thể biểu diễn

Pyruvate + NADH + H⁺ ⇌ Lactate + NAD⁺

Quá trình này giúp tái tạo NAD⁺ để glycolysis tiếp tục diễn ra.

Vì vậy, lactate không chỉ xuất hiện khi cơ thể thiếu oxy mà vẫn được tạo ra liên tục ngay cả trong điều kiện nghỉ ngơi.

Khi cường độ vận động tăng tốc độ glycolysis tăng mạnh và lượng lactate được sản xuất cũng có thể tăng theo.

Lactate máu là gì?

Lactate máu là gì?

Đây là nồng độ lactate có trong máu tại một thời điểm nhất định.

Lactate được tạo ra ở nhiều mô đặc biệt là cơ sau đó đi vào máu được vận chuyển đến các cơ quan khác.

Lactate trong máu có thể

• Được cơ tim sử dụng làm năng lượng
• Được cơ xương oxy hóa
• Được gan chuyển hóa thành glucose
• Được sử dụng trong nhiều quá trình chuyển hóa khác

Do đó, lactate máu phản ánh sự cân bằng giữa tốc độ tạo lactate và tốc độ cơ thể sử dụng hay loại bỏ lactate.

Lactate có phải chất thải không?

Không nên coi lactate đơn thuần là chất thải.

Quan niệm trước đây thường cho rằng lactate là sản phẩm phụ không có lợi, tích tụ trong cơ và gây mỏi.

Tuy nhiên, lactate thực tế là một chất chuyển hóa có thể tiếp tục được cơ thể sử dụng.

Ví dụ

• Tim có thể sử dụng lactate làm nguồn năng lượng.
• Cơ có thể chuyển lactate trở lại thành pyruvate.
• Gan có thể sử dụng lactate tạo glucose thông qua chu trình Cori.

Vì vậy, lactate đóng vai trò như một chất trung gian vận chuyển năng lượng giữa các mô.

Lactate máu bình thường là bao nhiêu?

Lactate máu bình thường phụ thuộc vào phương pháp xét nghiệm, loại mẫu và khoảng tham chiếu của từng phòng xét nghiệm.

Ở người trưởng thành nghỉ ngơi, lactate máu thường nằm trong khoảng tương đối thấp thường khoảng

0,5 – 2,0 mmol/L

Tuy nhiên, một số phòng xét nghiệm có thể sử dụng khoảng tham chiếu hơi khác.

Do đó khi đọc kết quả xét nghiệm nên ưu tiên khoảng tham chiếu được in trực tiếp trên phiếu.

Ngoài ra, lactate có thể tăng tạm thời sau

• Vận động cường độ cao
• Co giật
• Stress sinh lý mạnh
• Một số tình trạng chuyển hóa

Vì vậy, một giá trị lactate đơn lẻ luôn cần được đặt trong bối cảnh cụ thể.

Xét nghiệm Lactate máu là gì?

Xét nghiệm lactate máu là xét nghiệm đo nồng độ lactate trong máu.

Mẫu có thể được lấy từ

• Máu tĩnh mạch
• Máu động mạch
• Máu mao mạch trong một số ứng dụng thể thao

Mục đích xét nghiệm phụ thuộc vào hoàn cảnh.

Trong cơ sở y tế, lactate máu có thể được sử dụng hỗ trợ đánh giá tình trạng tưới máu mô và chuyển hóa.

Trong thể thao xét nghiệm lactate thường được dùng để đánh giá phản ứng của cơ thể với các mức cường độ vận động khác nhau.

Khi nào xét nghiệm Lactate máu được thực hiện?

Trong môi trường lâm sàng, xét nghiệm có thể được cân nhắc khi cần đánh giá một số tình trạng liên quan đến

• Giảm tưới máu mô
• Thiếu oxy mô
• Nhiễm trùng nặng
• Sốc
• Rối loạn chuyển hóa
• Một số tình trạng ngộ độc
• Co giật kéo dài

Tuy nhiên lactate không phải xét nghiệm dùng độc lập để xác định một bệnh cụ thể.

Kết quả cần được kết hợp với

• Huyết áp
• Nhịp tim
• Khí máu
• Điện giải
• Chức năng gan, thận
• Các chỉ số lâm sàng khác

Lactate máu cao có ý nghĩa gì?

Lactate máu tăng cho thấy cơ thể đang tạo lactate nhanh hơn khả năng sử dụng hoặc đào thải.

Điều này có thể xảy ra khi

• Nhu cầu năng lượng tăng mạnh
• Tưới máu mô giảm
• Chuyển hóa tế bào thay đổi
• Gan giảm khả năng xử lý lactate
• Cơ hoạt động với cường độ cao

Trong y tế, mức lactate tăng đáng kể có thể là dấu hiệu cần được đánh giá thêm.

Tuy nhiên, ở người vừa tập thể dục cường độ cao thì lactate tăng có thể chỉ phản ánh đáp ứng sinh lý bình thường với vận động.

Ngưỡng Lactate là gì?

Ngưỡng lactate là gì?

Ngưỡng lactate là mức cường độ vận động mà tại đó lactate trong máu bắt đầu tăng nhanh hơn rõ rệt so với mức nền.

Ở cường độ thấp, lactate được tạo ra nhưng cơ thể vẫn có khả năng sử dụng loại bỏ tương đối cân bằng.

Khi cường độ tăng

• Glycolysis tăng nhanh
• Lactate được tạo ra nhiều hơn
• Khả năng sử dụng lactate không theo kịp tốc độ sản xuất

Kết quả là nồng độ lactate máu bắt đầu tăng rõ.

Điểm chuyển tiếp này thường được gọi là ngưỡng lactate.

Ngưỡng Lactate có ý nghĩa gì trong thể thao?

Ngưỡng lactate là một chỉ số quan trọng trong các môn sức bền như

• Chạy bộ
• Đạp xe
• Triathlon
• Chèo thuyền
• Bơi
• Trail running

Người có ngưỡng lactate cao hơn thường có khả năng duy trì cường độ lớn hơn trước khi lactate tăng mạnh.

Vì vậy ngưỡng lactate có thể được sử dụng để

• Xác định vùng tập luyện
• Theo dõi tiến bộ
• Điều chỉnh cường độ bài tập
• Ước tính khả năng duy trì tốc độ trong thời gian dài

Tuy nhiên, ngưỡng lactate chỉ là một trong nhiều chỉ số thể lực và không nên được xem riêng lẻ.

Lactate Threshold có phải 4 mmol/L không?

Trong một số mô hình huấn luyện truyền thống, mức 4 mmol/L từng được sử dụng như một mốc tham khảo cho ngưỡng lactate.

Tuy nhiên không phải ai cũng đạt ngưỡng chính xác tại 4 mmol/L.

Ở từng cá nhân ngưỡng có thể xuất hiện ở mức lactate

• Thấp hơn 4 mmol/L
• Gần 4 mmol/L
• Cao hơn 4 mmol/L

Do đó, phương pháp hiện đại thường xem xét đường cong lactate của từng người thay vì sử dụng một con số cố định cho tất cả.

Xét nghiệm ngưỡng Lactate được thực hiện như thế nào?

Một bài test thường gồm nhiều giai đoạn vận động với cường độ tăng dần.

Ví dụ

• Khởi động.
• Chạy hoặc đạp xe ở mức cường độ thấp.
• Sau mỗi giai đoạn lấy một lượng máu rất nhỏ.
• Tăng tốc độ hoặc công suất.
• Tiếp tục đo lactate ở từng mức.

Máu thường được lấy ở đầu ngón tay hoặc dái tai trong các bài kiểm tra thể thao.

Kết quả được biểu diễn thành đường cong

Cường độ vận động nồng độ lactate máu.

Từ đó có thể xác định các điểm chuyển tiếp về lactate.

Ngưỡng Lactate và VO2 Max khác nhau thế nào?

Hai chỉ số đều quan trọng nhưng phản ánh các khía cạnh khác nhau.

VO2 Max

Là lượng oxy tối đa cơ thể có thể sử dụng trong quá trình vận động cường độ cao.

VO2 Max phản ánh khả năng vận chuyển cả sử dụng oxy.

Ngưỡng Lactate

Phản ánh mức cường độ mà lactate bắt đầu tích tụ nhanh trong máu.

Một vận động viên có VO2 Max cao chưa chắc có hiệu suất sức bền tốt hơn nếu ngưỡng lactate thấp.

Hiệu suất thể thao thường phụ thuộc vào sự kết hợp giữa

• VO2 Max
• Ngưỡng lactate
• Hiệu quả vận động
• Sức bền cơ
• Khả năng sử dụng nhiên liệu

Lactate có gây mỏi cơ không?

Lactate không được xem là nguyên nhân duy nhất gây mỏi cơ.

Khi vận động cường độ cao khiến nhiều thay đổi xảy ra đồng thời trong cơ

• Thay đổi pH
• Tích tụ phosphate vô cơ
• Thay đổi ion
• Cạn kiệt một phần năng lượng
• Thay đổi khả năng co cơ

Lactate được tạo ra cùng thời điểm nhưng bản thân nó còn có thể được sử dụng như nguồn năng lượng.

Do đó, quan niệm lactate tích tụ gây mỏi cơ là cách giải thích quá đơn giản.

Lactate có gây đau cơ sau tập không?

Không phải nguyên nhân chính.

Đau cơ xuất hiện sau tập 24 – 72 giờ thường được gọi là đau cơ khởi phát muộn.

Tình trạng này liên quan nhiều hơn đến

• Vi tổn thương cơ
• Phản ứng viêm
• Bài tập lạ
• Co cơ lệch tâm
• Khối lượng vận động cao

Lactate thường được xử lý nhanh hơn nhiều và không tồn tại ở mức cao trong cơ suốt nhiều ngày.

Làm sao cơ thể loại bỏ Lactate?

Cơ thể có nhiều cách sử dụng lactate.

Oxy hóa trực tiếp

Lactate có thể chuyển trở lại thành pyruvate và đi vào các con đường tạo năng lượng.

Chu trình Cori

Lactate được vận chuyển đến gan có thể được sử dụng tạo glucose.

Glucose sau đó quay trở lại máu và được các mô sử dụng.

Lactate Shuttle

Lactate có thể được vận chuyển từ tế bào sản xuất nhiều đến tế bào có khả năng sử dụng nó làm năng lượng.

Điều này cho thấy lactate là một phần tích cực trong mạng lưới chuyển hóa của cơ thể.

Lactate và Lactic Acid khác nhau như thế nào?

Lactic acid

C₃H₆O₃

Lactate

C₃H₅O₃⁻

Lactate là dạng mất proton của lactic acid.

Ở pH sinh lý, dạng lactate chiếm ưu thế.

Vì vậy trong ngữ cảnh xét nghiệm máu hoặc thể thao thì nói lactate máu thường chính xác hơn acid lactic trong máu.

Lactate và LDH có giống nhau không?

Không.

Lactate là chất chuyển hóa.

LDH hay lactate dehydrogenase là enzyme xúc tác phản ứng

Pyruvate ⇌ Lactate

Do đó

• Lactate test đo lactate.
• LDH test đo enzyme lactate dehydrogenase.

Hai xét nghiệm hoàn toàn khác nhau mặc dù có liên quan về mặt sinh hóa.

Những yếu tố có thể ảnh hưởng xét nghiệm Lactate máu

Kết quả lactate có thể bị ảnh hưởng bởi

• Vận động trước khi lấy máu
• Thời gian từ khi lấy mẫu đến khi phân tích
• Kỹ thuật lấy máu
• Vị trí lấy mẫu
• Một số loại thuốc
• Co giật hoặc hoạt động cơ mạnh
• Tình trạng tuần hoàn

Vì vậy việc lấy cả xử lý mẫu đúng cách rất quan trọng.

Trong thể thao, điều kiện kiểm tra cũng nên được chuẩn hóa nếu muốn so sánh kết quả giữa nhiều lần đo.

Một số câu hỏi thường gặp

Lactate là gì?

Lactate là dạng ion hóa của lactic acid là chất chuyển hóa quan trọng trong quá trình sử dụng glucose tạo năng lượng.

Lactate máu là gì?

Là nồng độ lactate được đo trong máu phản ánh sự cân bằng giữa quá trình sản xuất và sử dụng lactate.

Lactate máu bình thường bao nhiêu?

Ở trạng thái nghỉ, giá trị thường ở mức thấp, khoảng 0,5 – 2,0 mmol/L nhưng cần đối chiếu khoảng tham chiếu của phòng xét nghiệm.

Ngưỡng Lactate là gì?

Là mức cường độ vận động mà nồng độ lactate trong máu bắt đầu tăng nhanh rõ rệt.

Xét nghiệm Lactate máu dùng để làm gì?

Trong y tế, xét nghiệm hỗ trợ đánh giá tình trạng chuyển hóa và tưới máu mô. Trong thể thao, nó có thể được dùng nhằm xác định các vùng cường độ và ngưỡng lactate.

Lactate có phải chất thải không?

Không. Lactate có thể được cơ, tim và gan tiếp tục sử dụng trong quá trình chuyển hóa năng lượng.

Nếu đang tìm hiểu lactate là gì thì có thể hiểu là một chất chuyển hóa hình thành trong quá trình phân giải glucose cả tồn tại chủ yếu dưới dạng ion C₃H₅O₃⁻ trong cơ thể. Lactate không chỉ là sản phẩm phụ mà còn có thể được sử dụng làm nguồn năng lượng hoặc nguyên liệu để tạo glucose.

Lactate máu là gì? Đây là nồng độ lactate có trong máu phản ánh mối cân bằng giữa tốc độ tạo với sử dụng lactate. Lactate máu bình thường ở trạng thái nghỉ thường tương đối thấp nhưng kết quả cần được so sánh với khoảng tham chiếu của từng phòng xét nghiệm.