Cây Xáo Tam Phân Là Gì? Rễ Xáo Tam Phân Có Tác Dụng Gì Và Cách Sử Dụng

Cây xáo tam phân là một loại thực vật được biết đến khá nhiều trong dân gian nhờ phần rễ có mùi thơm đặc trưng với được sử dụng làm dược liệu. Trong những năm gần đây, xáo tam phân cũng trở thành đối tượng của nhiều nghiên cứu về thành phần hóa học và hoạt tính sinh học. Vì vậy những câu hỏi như xáo tam phân có tác dụng gì, rễ xáo tam phân chứa những thành phần nào hay có nên tự ý sử dụng xáo tam phân hằng ngày không được nhiều người quan tâm. Bài viết dưới đây sẽ giúp bạn tìm hiểu rõ hơn về loại cây này.

Cây xáo tam phân là cây gì?

Cây xáo tam phân có tên khoa học thường được ghi nhận là Paramignya trimera thuộc họ Cam – Rutaceae.

Đây là dạng cây bụi hoặc dây leo thân gỗ có thể phát triển trong điều kiện tự nhiên ở một số khu vực của Việt Nam. Xáo tam phân từng được ghi nhận sinh trưởng tại Khánh Hòa và một số vùng có điều kiện khí hậu phù hợp.

Loại cây này được chú ý nhiều nhất ở phần rễ. Trong dân gian, rễ thường được đào lên, làm sạch, thái lát, phơi hay sấy khô trước khi sử dụng.

Do từng bị khai thác mạnh, nguồn xáo tam phân tự nhiên tại một số khu vực đã suy giảm đáng kể vì vậy các nghiên cứu về nhân giống cả tạo rễ cũng đã được thực hiện nhằm chủ động nguồn nguyên liệu.

Đặc điểm của cây xáo tam phân

Cây xáo tam phân thường có một số đặc điểm dễ nhận biết như thân gỗ nhỏ, có gai, lá xanh và rễ phát triển tương đối chậm.

Phần rễ thường có

• Màu vàng nhạt đến vàng nâu.
• Mùi thơm đặc trưng.
• Vị có thể hơi đắng hoặc chát.
• Thớ gỗ tương đối chắc.

Chính rễ xáo tam phân là bộ phận được nghiên cứu nhiều nhất về thành phần hóa học cũng như các hoạt tính sinh học tiềm năng.

Tuy nhiên do trên thị trường có thể xuất hiện nhiều loại rễ cây có hình dạng tương tự, việc nhận diện dược liệu chỉ bằng màu sắc hoặc mùi là chưa đủ để đảm bảo chính xác.

Rễ xáo tam phân chứa những thành phần gì?

Các nghiên cứu về thành phần hóa học của rễ xáo tam phân đã ghi nhận nhiều nhóm hợp chất khác nhau.

Một số thành phần được nhắc đến gồm

• Ostruthin.
• 8-methoxyostruthin.
• Xanthyletin.
• Oriciacridon.
• Citrusinin-I.
• Các hợp chất phenolic.
• Flavonoid.
• Saponin.
• Proanthocyanidin.

Một nghiên cứu định lượng tại Việt Nam đã tập trung vào hai hợp chất ostruthin và 8-methoxyostruthin trong rễ xáo tam phân.

Một nghiên cứu khác về cao chiết rễ cũng ghi nhận sự hiện diện của nhiều nhóm hợp chất thực vật cả đánh giá một số hoạt tính chống oxy hóa, độc tính tế bào trong điều kiện phòng thí nghiệm.

Xáo tam phân có tác dụng gì?

Đây là nội dung được người dùng quan tâm nhiều nhất. Tuy nhiên khi tìm hiểu xáo tam phân có tác dụng gì cần phân biệt giữa kinh nghiệm sử dụng dân gian và bằng chứng khoa học đã được chứng minh trên người.

Hiện nay, một số tác dụng tiềm năng của xáo tam phân đã được khảo sát ở mức tế bào, động vật hoặc bằng mô hình tính toán. Những kết quả này chưa đồng nghĩa với việc cây có tác dụng chữa bệnh tương tự thuốc đã được kiểm chứng lâm sàng.

Xáo tam phân và khả năng bảo vệ gan

Một nghiên cứu của các nhà khoa học thuộc Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam đã đánh giá cao nước và cao methanol từ rễ xáo tam phân trên mô hình chuột bị gây tổn thương gan bằng paracetamol.

Kết quả cho thấy một số cao chiết từ rễ có khả năng làm giảm các chỉ số tổn thương gan với hạn chế tổn thương mô gan trên mô hình động vật.

Tuy nhiên là nghiên cứu trên chuột vì vậy không thể trực tiếp suy ra liều lượng hoặc hiệu quả tương tự ở người.

Khả năng chống oxy hóa của rễ xáo tam phân

Một số nghiên cứu trong phòng thí nghiệm ghi nhận cao chiết rễ xáo tam phân có chứa phenolic, flavonoid và các hợp chất thực vật khác có hoạt tính chống oxy hóa.

Trong nghiên cứu công bố trên PubMed, cao chiết rễ xáo tam phân thể hiện hoạt tính chống oxy hóa trong các thử nghiệm hóa học.

Chất chống oxy hóa có khả năng tham gia trung hòa các gốc tự do trong những điều kiện thử nghiệm nhất định. Tuy nhiên hoạt tính chống oxy hóa trong phòng thí nghiệm không đồng nghĩa với việc uống nước xáo tam phân sẽ tạo ra hiệu quả sức khỏe cụ thể ở người.

Xáo tam phân có tác dụng với tế bào ung thư không?

Xáo tam phân từng được quan tâm nhiều vì các nghiên cứu về hoạt tính gây độc tế bào trên một số dòng tế bào ung thư.

Một số cao chiết từ rễ đã cho thấy khả năng ức chế sự phát triển của các dòng tế bào trong điều kiện phòng thí nghiệm. Nghiên cứu trên mô hình tế bào ung thư vú MCF-7 cũng ghi nhận những tác động nhất định của cao chiết Paramignya trimera.

Gần đây các nghiên cứu in silico còn khảo sát những hợp chất của xáo tam phân và dự đoán khả năng tương tác với các con đường liên quan đến ung thư phổi vẫn là mô hình dự đoán trên máy tính chứ chưa phải thử nghiệm điều trị ở người.

Do đó không nên hiểu những kết quả này theo hướng xáo tam phân đã được chứng minh có thể chữa ung thư. Người đang điều trị ung thư không nên thay thế phác đồ được chỉ định bằng các loại nước sắc hoặc dược liệu chưa được chứng minh lâm sàng.

Rễ xáo tam phân có khả năng kháng khuẩn không?

Một số hợp chất được tìm thấy trong xáo tam phân đã được nghiên cứu về hoạt tính kháng khuẩn.

Ngoài phần rễ, nghiên cứu trên phần vỏ quả của Paramignya trimera cũng ghi nhận cao chiết methanol có khả năng ức chế một số chủng vi khuẩn trong điều kiện phòng thí nghiệm.

Dù vậy vẫn là nghiên cứu tiền lâm sàng cả không nên xem xáo tam phân như một sản phẩm thay thế thuốc kháng sinh.

Rễ xáo tam phân được sử dụng như thế nào?

Trong dân gian, rễ xáo tam phân thường được sơ chế bằng cách

• Làm sạch.
• Thái thành lát mỏng.
• Phơi hoặc sấy khô.
• Sắc với nước.
• Dùng dưới dạng cao chiết trong một số sản phẩm dược liệu.

Một số người còn sao rễ trước khi sắc để tạo mùi thơm hơn.

Tuy nhiên hiện chưa có một liều sử dụng chuẩn chung được xác lập cho mọi mục đích. Thành phần của dược liệu có thể thay đổi tùy nguồn cây, tuổi cây, cách trồng, cách sơ chế và phương pháp chiết xuất.

Vì vậy không nên tự suy ra liều sử dụng từ các nghiên cứu trên động vật hoặc từ kinh nghiệm truyền miệng.

Có nên uống xáo tam phân hằng ngày không?

Không nên mặc định một loại thảo dược tự nhiên có thể sử dụng hằng ngày mà không cần cân nhắc.

Dữ liệu hiện có về xáo tam phân chủ yếu tập trung vào thành phần hóa học và các nghiên cứu tiền lâm sàng. Bằng chứng về độ an toàn khi sử dụng kéo dài ở người vẫn còn hạn chế.

Đặc biệt cần thận trọng với

• Phụ nữ mang thai hay cho con bú.
• Trẻ nhỏ.
• Người mắc bệnh gan hoặc thận.
• Người đang sử dụng nhiều loại thuốc.
• Người đang điều trị bệnh mạn tính.
• Người đang điều trị ung thư.

Trong những trường hợp này nên trao đổi với bác sĩ hoặc người có chuyên môn về dược liệu trước khi sử dụng.

Cách lựa chọn rễ xáo tam phân

Khi mua rễ xáo tam phân nên ưu tiên sản phẩm có nguồn gốc rõ ràng.

Một số yếu tố nên kiểm tra gồm

• Tên loài thực vật.
• Nơi trồng hoặc khai thác.
• Ngày thu hái.
• Phương pháp sơ chế.
• Tình trạng bảo quản.
• Dấu hiệu ẩm mốc hoặc sâu mọt.

Không nên chỉ dựa vào màu sắc hoặc lời quảng cáo để xác định rễ xáo tam phân thật.

Đặc biệt cần thận trọng với những sản phẩm quảng cáo quá mức về khả năng chữa các bệnh nghiêm trọng.

Xáo tam phân tự nhiên và xáo tam phân trồng có khác nhau không?

Xáo tam phân tự nhiên từng bị khai thác mạnh do nhu cầu sử dụng rễ. Trong khi đó việc trồng và nhân giống giúp tạo nguồn nguyên liệu chủ động hơn.

Các nghiên cứu tại Việt Nam đã thử nghiệm phương pháp tạo rễ bất định và nuôi cây trong điều kiện thủy canh cho thấy khả năng phát triển nguồn nguyên liệu bằng phương pháp chủ động.

Về chất lượng dược liệu thì không thể kết luận cây tự nhiên luôn tốt hơn cây trồng. Giá trị của nguyên liệu cần được đánh giá thông qua đúng loài, điều kiện trồng, tuổi thu hoạch, hàm lượng hoạt chất và quy trình sơ chế.

Lưu ý khi tìm hiểu tác dụng của cây xáo tam phân

Nhiều thông tin trên mạng thường mô tả cây xáo tam phân như một dược liệu có rất nhiều công dụng. Tuy nhiên cần đọc những thông tin này một cách thận trọng.

Có thể phân chia bằng chứng thành các mức

Kinh nghiệm dân gian cho biết cây từng được sử dụng theo một mục đích nào đó nhưng chưa khẳng định hiệu quả.

Nghiên cứu tế bào cho thấy hợp chất hoặc cao chiết có tác động trong môi trường phòng thí nghiệm.

Nghiên cứu động vật cung cấp dữ liệu tiền lâm sàng về tác dụng và độc tính.

Thử nghiệm lâm sàng đánh giá trực tiếp hiệu quả và độ an toàn trên người.

Đối với xáo tam phân, phần lớn bằng chứng hiện có vẫn nằm ở những bước tiền lâm sàng đầu tiên. Vì vậy cần tránh chuyển những kết quả nghiên cứu trong phòng thí nghiệm thành tuyên bố chắc chắn về tác dụng trên người.

Cây xáo tam phân (Paramignya trimera) là một loại thực vật thuộc họ Cam trong đó rễ xáo tam phân là bộ phận được sử dụng cả nghiên cứu nhiều nhất. Khi tìm hiểu xáo tam phân có tác dụng gì, các nghiên cứu hiện nay cho thấy rễ cây chứa nhiều hợp chất thực vật và đã được khảo sát về khả năng chống oxy hóa, bảo vệ gan, kháng khuẩn với tác động trên một số dòng tế bào trong điều kiện tiền lâm sàng. Tuy nhiên, các kết quả này chưa đủ để khẳng định hiệu quả chữa bệnh ở người. Vì vậy xáo tam phân nên được xem là một dược liệu đang được nghiên cứu, không nên tự ý sử dụng thay thế thuốc hoặc phương pháp điều trị đã được chỉ định.