Blog
Phân biệt virus và vi khuẩn khác nhau thế nào và vì sao cần hiểu đúng?
Virus và vi khuẩn đều có thể liên quan đến nhiều bệnh truyền nhiễm ở người nhưng là hai nhóm hoàn toàn khác nhau về cấu tạo, cách tồn tại và khả năng gây bệnh. Việc phân biệt virus và vi khuẩn không chỉ giúp người đọc hiểu rõ hơn về sinh học mà còn tránh những nhầm lẫn phổ biến chẳng hạn cho rằng mọi bệnh nhiễm trùng đều cần dùng kháng sinh. Bài viết dưới đây sẽ giúp bạn nhận biết những điểm khác nhau cơ bản giữa virus và vi khuẩn một cách dễ hiểu.
Virus là gì?
Virus là những tác nhân siêu nhỏ có cấu tạo rất đơn giản. Chúng thường gồm vật chất di truyền là ADN hoặc ARN được bao bọc bởi lớp protein, một số loại còn có thêm màng bao bên ngoài.
Virus không có cấu trúc tế bào hoàn chỉnh và không thể tự sinh sản độc lập.
Để nhân lên, virus phải xâm nhập vào tế bào sống của vật chủ rồi sử dụng bộ máy của tế bào đó tạo ra các bản sao mới.
Đây là đặc điểm rất quan trọng khi phân biệt virus và vi khuẩn.
Một số bệnh thường liên quan đến virus gồm
- Cúm.
- COVID-19.
- Sởi.
- Thủy đậu.
- Sốt xuất huyết.
- Một số dạng viêm gan do virus.
Vi khuẩn là gì?
Vi khuẩn là những sinh vật đơn bào có cấu tạo tế bào hoàn chỉnh hơn virus.
Mặc dù rất nhỏ và không thể nhìn thấy bằng mắt thường, vi khuẩn vẫn có màng tế bào, vật chất di truyền và các thành phần cần thiết để thực hiện nhiều hoạt động sống.
Nhiều loại vi khuẩn có thể tự sinh sản bằng cách phân đôi khi gặp điều kiện phù hợp.
Không phải tất cả vi khuẩn đều gây bệnh.
Trên thực tế rất nhiều vi khuẩn có lợi tồn tại trong cơ thể con người đặc biệt ở đường ruột, da và niêm mạc. Chúng có thể tham gia vào quá trình tiêu hóa, cạnh tranh với vi sinh vật gây bệnh cả hỗ trợ duy trì môi trường sinh học bình thường.
Phân biệt virus và vi khuẩn về cấu tạo
Điểm khác biệt rõ nhất nằm ở cấu trúc.
Virus không phải là tế bào hoàn chỉnh. Chúng thường chỉ gồm vật chất di truyền và lớp vỏ bảo vệ.
Trong khi đó, vi khuẩn là tế bào sống đơn bào với cấu trúc phức tạp hơn.
Có thể hình dung đơn giản
- Virus giống như một gói thông tin di truyền cần tế bào chủ để hoạt động.
- Vi khuẩn là một tế bào có khả năng thực hiện nhiều hoạt động sống độc lập.
Sự khác biệt cũng lý giải vì sao các phương pháp kiểm soát virus và vi khuẩn không giống nhau.
Phân biệt virus và vi khuẩn về kích thước
Virus thường nhỏ hơn vi khuẩn rất nhiều.
Nhiều loại virus có kích thước chỉ từ vài chục đến vài trăm nanomet.
Trong khi đó, nhiều vi khuẩn thường có kích thước ở mức micromet.
Do đó phần lớn virus cần kính hiển vi điện tử mới có thể quan sát rõ trong khi nhiều vi khuẩn có thể được quan sát bằng kính hiển vi quang học phù hợp.
Tuy vậy kích thước chỉ là một trong nhiều tiêu chí phân biệt và vẫn có những ngoại lệ.
Virus và vi khuẩn sinh sản khác nhau thế nào?
Vi khuẩn có thể tự nhân lên khi có môi trường và chất dinh dưỡng phù hợp.
Phương thức phổ biến là phân đôi một tế bào vi khuẩn tạo thành hai tế bào mới.
Virus thì khác.
Virus phải đi vào tế bào chủ đưa vật chất di truyền vào bên trong và mượn bộ máy của tế bào tạo protein cũng như bản sao vật chất di truyền mới.
Sau đó, các thành phần được lắp ráp thành những hạt virus mới.
Vì vậy, virus phụ thuộc rất lớn vào tế bào chủ.
Bảng phân biệt virus và vi khuẩn
Có thể tóm tắt một số điểm khác nhau như sau
| Tiêu chí | Virus | Vi khuẩn |
|---|---|---|
| Cấu tạo | Không phải tế bào hoàn chỉnh | Sinh vật đơn bào |
| Kích thước | Thường nhỏ hơn | Thường lớn hơn virus |
| Vật chất di truyền | ADN hoặc ARN | Chủ yếu ADN |
| Khả năng tự sinh sản | Không | Có |
| Cần tế bào chủ | Có | Không phải lúc nào cũng cần |
| Có loại có lợi | Không được xem theo cách giống hệ vi khuẩn có lợi | Có rất nhiều loại có lợi |
| Kháng sinh thông thường | Không có tác dụng | Có thể tác dụng với một số loại |
| Phòng bệnh | Có thể có vaccine tùy loại | Một số bệnh do vi khuẩn cũng có vaccine |
Virus và vi khuẩn có phải đều gây bệnh không?
Không.
Virus thường được biết đến vì khả năng gây bệnh khi xâm nhập vật chủ nhưng không phải mọi lần tiếp xúc với virus đều dẫn đến bệnh rõ rệt.
Đối với vi khuẩn thì phần lớn các loài mà con người tiếp xúc không gây bệnh. Nhiều loại còn đóng vai trò quan trọng trong hệ vi sinh.
Vi khuẩn chỉ gây bệnh khi có đặc tính gây bệnh, xâm nhập đúng vị trí hay phát triển quá mức trong điều kiện thuận lợi.
Do đó việc gọi tất cả vi khuẩn là vi trùng có hại là cách hiểu chưa chính xác.
Kháng sinh có diệt được virus không?
Không.
Kháng sinh được thiết kế để tác động lên những cấu trúc hoặc quá trình đặc trưng của vi khuẩn chẳng hạn thành tế bào hoặc quá trình tổng hợp protein của vi khuẩn.
Virus không có những cấu trúc này theo cách tương tự vì vậy kháng sinh không có tác dụng điều trị nhiễm virus thông thường.
Đây là một trong những lý do quan trọng cần phân biệt virus và vi khuẩn.
Việc tự dùng kháng sinh khi bị bệnh do virus không giúp bệnh khỏi nhanh hơn mà còn có thể góp phần làm tăng tình trạng kháng kháng sinh.
Thuốc kháng virus có giống kháng sinh không?
Không.
Thuốc kháng virus được phát triển để tác động vào các giai đoạn cụ thể trong vòng đời của virus.
Tùy loại virus, thuốc có thể ngăn virus xâm nhập tế bào, sao chép vật chất di truyền hay giải phóng virus mới.
Không có một thuốc kháng virus duy nhất dùng được cho mọi loại virus.
Tương tự không phải mọi bệnh do virus đều cần dùng thuốc kháng virus. Việc điều trị phụ thuộc vào loại bệnh, mức độ nặng, tuổi và tình trạng sức khỏe của người bệnh.
Có thể phân biệt bệnh do virus và vi khuẩn chỉ dựa vào triệu chứng không?
Không phải lúc nào cũng được.
Nhiều bệnh do virus và vi khuẩn có triệu chứng khá giống nhau chẳng hạn
- Sốt.
- Ho.
- Đau họng.
- Mệt mỏi.
- Đau đầu.
- Đau cơ.
- Tiêu chảy.
Ví dụ đau họng có thể do virus nhưng cũng có thể liên quan đến một số loại vi khuẩn.
Vì vậy chỉ dựa vào triệu chứng để kết luận nguyên nhân có thể không chính xác.
Trong một số trường hợp, bác sĩ cần khám lâm sàng hay thực hiện xét nghiệm nhằm xác định nguyên nhân.
Xét nghiệm giúp phân biệt virus và vi khuẩn như thế nào?
Tùy bệnh cảnh, bác sĩ có thể chỉ định nhiều loại xét nghiệm khác nhau.
Một số phương pháp có thể gồm
- Xét nghiệm PCR.
- Test kháng nguyên.
- Nuôi cấy vi khuẩn.
- Xét nghiệm máu.
- Nhuộm và soi mẫu bệnh phẩm.
- Xét nghiệm huyết thanh.
Không phải bệnh nào cũng cần xét nghiệm. Quyết định phụ thuộc vào triệu chứng, mức độ nặng và nguy cơ biến chứng.
Cách phòng bệnh do virus và vi khuẩn
Mặc dù khác nhau về bản chất, nhiều biện pháp phòng ngừa vẫn có thể giúp giảm nguy cơ mắc bệnh do cả virus và vi khuẩn.
Một số thói quen quan trọng gồm
- Rửa tay thường xuyên.
- Che miệng khi ho, hắt hơi.
- Ăn chín, uống sạch.
- Giữ vệ sinh cá nhân.
- Hạn chế tiếp xúc gần với người đang mắc bệnh truyền nhiễm.
- Sử dụng vaccine khi có khuyến cáo.
- Bảo quản thực phẩm đúng cách.
Đối với một số bệnh, biện pháp phòng ngừa có thể chuyên biệt hơn tùy đường lây truyền.
Những nhầm lẫn thường gặp khi phân biệt virus và vi khuẩn
Một nhầm lẫn phổ biến là cho rằng virus là một loại vi khuẩn rất nhỏ.
Điều này không đúng. Virus và vi khuẩn là hai nhóm khác nhau về cấu tạo và cách tồn tại.
Nhầm lẫn thứ hai là nghĩ rằng tất cả vi khuẩn đều có hại.
Thực tế cơ thể con người sống cùng một hệ vi sinh vật rất phong phú và nhiều vi khuẩn đóng vai trò có lợi.
Nhầm lẫn thứ ba là cho rằng cứ sốt cao thì chắc chắn do vi khuẩn.
Mức độ sốt không đủ để xác định tác nhân gây bệnh. Nhiều bệnh virus vẫn có thể gây sốt cao.
Vì sao cần phân biệt virus và vi khuẩn?
Việc phân biệt virus và vi khuẩn có ý nghĩa quan trọng trong học tập với chăm sóc sức khỏe.
Trước hết giúp người đọc hiểu vì sao kháng sinh không dùng điều trị mọi loại nhiễm trùng.
Thứ hai, hiểu đúng bản chất của virus và vi khuẩn giúp tránh tự ý sử dụng thuốc không phù hợp.
Ngoài ra, kiến thức này cũng giúp giải thích nhiều vấn đề như vaccine, kháng thuốc, xét nghiệm và cơ chế lây truyền bệnh.
Khi nào cần đi khám?
Nếu xuất hiện các triệu chứng nhẹ, nhiều bệnh nhiễm trùng có thể tự cải thiện. Tuy nhiên nên đi khám khi có các dấu hiệu như
- Khó thở.
- Đau ngực.
- Sốt kéo dài hoặc tình trạng ngày càng nặng.
- Lơ mơ.
- Mất nước rõ rệt.
- Co giật.
- Trẻ nhỏ bỏ bú hoặc li bì.
- Người có bệnh nền xuất hiện triệu chứng nhiễm trùng bất thường.
Việc xác định virus hay vi khuẩn trong những trường hợp này nên dựa trên đánh giá chuyên môn.
Để phân biệt virus và vi khuẩn cần nhớ rằng virus không phải là tế bào hoàn chỉnh cả phải sử dụng tế bào chủ để nhân lên trong khi vi khuẩn là sinh vật đơn bào có khả năng sống và sinh sản độc lập trong nhiều điều kiện.
Vi khuẩn có thể có lợi hay gây bệnh còn virus thường được quan tâm chủ yếu vì khả năng gây nhiễm cho vật chủ. Đặc biệt kháng sinh chỉ có tác dụng với một số bệnh do vi khuẩn và không điều trị được bệnh do virus.
